Polowanie z orłami. O sokolnikach w Kirgistanie.

Sokolnictwo, czyli sztuka hodowli i układania ptaków drapieżnych oraz łowy przy ich pomocy to jedna z najstarszych form polowań na świecie. Rozwinęło się w odpowiedzi na potrzebę skuteczniejszego zdobywania pożywienia przez ludy koczownicze, nieprzywiązane do jednego kawałka ziemi.

Jednym z pierwszych pisanych źródeł wiedzy o sokolnictwie jest traktat Ktesjasza z Knidos z początku V wieku p.n.e. opisujący polowania na lisy i zające, z użyciem orłów oraz sposoby układania ptaków drapieżnych, przez ludy centralnej Azji. I choć polowanie z ptakami łowczymi praktykowane było w różnych formach na wszystkich kontynentach, to właśnie w Azji Środkowej do dziś aktualny jest trącący romantyzmem obrazek nomady mknącego na koniu z dzikim ptakiem u boku.

Choć Kirgiz z konia nie zszedł, prawdziwym nomadą już nie jest. Za czasów sowieckich, wraz z kolektywizacją rolnictwa mieszkańców Kirgistanu zmuszono do osiadłego trybu życia w zakładanych naprędce wioskach i miastach. Tradycyjny nomadyzm zastąpił osiadły tryb życia, a tych, którzy nadal żyją mobilnie nazwać możemy raczej pół-nomadami, wracającymi co i raz do stacjonarnego schronienia. Koniec ery nomadów sprawił, że polowania przy użyciu ptaków przestało być niezbędne dla wyżywienia kirgiskich rodzin. Stopniowo jednak zwyczaj ten z czysto praktycznego przerodził się niemal w formę sztuki, a przez wielu Kirgizów, podobnie jak jurta >>, traktowany jest jako nieodłączna część kulturowej tożsamości. Ludzie praktykujący sztukę szkolenia ptaków drapieżnych nazywani są tu „Bürkütchü” i „Kushchu” i cieszą się wśród społeczności szacunkiem. I choć tradycja polowań z orłami jest w Kirgistanie ciągle żywa, z każdą dekadą liczba prawdziwych sokolników się zmniejsza.

Polowanie z orłami w Kirgistanie

Choć nazwa sugeruje jakoby do polowań wykorzystywano głównie sokoły, w sokolnictwie z powodzeniem sprawdzają się jastrzębie, krogulce czy orły. I to właśnie te ostatnie, szczególnie w żeńskim wariancie, cieszą się w Kirgistanie, jak również w Kazachstanie i Mongolii, największym poważaniem i respektem. W tajniki miejscowego sokolnictwa wprowadzał nas Rusłan – sokolnik, którego skrzydlaci podopieczni święcili triumfy w niejednych sokolniczych zawodach. Jak sam stwierdził, oswajanie sokołów to łatwizna, a prawdziwe wyzwanie stanowią orły i to ich posłuszeństwo, a szczególnie orlic, jest największą nagrodą dla parającego się sokolnictwem Kirgiza.

Orły to ponoć najinteligentniejsze z drapieżnych ptaków, a układanie i polowanie z orłem wymaga większej specjalizacji. To jednak z nimi można osiągnąć najbliższy kontakt. Ptaki te najbardziej przywiązują się do swego opiekuna i są w stanie rozpoznać go wśród innych ludzi. Ułożenie orła to zatem trudna sztuka, gdy się jednak powiedzie, ptak służy opiekunowi przez wiele lat.  Jednak niezależnie od gatunku, drapieżny ptak traktowany jest tu często jak członek rodziny.

Orzeł – krótka instrukcja obsługi

Oto kilka dodatkowych  informacji na temat orłów pozyskanych bezpośrednio od ich opiekuna:

• Do polowań najczęściej wykorzystuje się samice. Są one większe i silniejsze od samców, a także bardziej drapieżne i agresywne.
• Wstępne szkolenie młodego ptaka zajmuje około 3 miesięcy, zaś starsze osobniki wymagają około roku przygotowań i w ich przypadku nauka skupia się głównie na wyrobieniu nawyku powrotu.
• Wzrok orłów sięga bardzo daleko, a swą ofiarę są w stanie dojrzeć nawet z odległości 3 km. Rejestrują one jednak głównie ruch, dlatego obiekty pozostające nieruchomymi mogą zostać przez ptaka pominięte nawet z bliska.
• Wśród orłów zdarzają się akty kanibalizmu i to u najmłodszych osobników. Samica składa zazwyczaj dwa jaja, często jedno żeńskie i jedno męskie. Jeśli pierwsza wykluwa się samica, jako osobnik silniejszy prawdopodobnie zje ona drugie jajko, nie dopuszczając do narodzin brata lub zabije go tuż po narodzinach. Jeśli pierwszy urodzi się samiec, najczęściej nic się nie dzieje i pisklaki spokojnie dorastają we dwójkę.
• Orły najczęściej trzymane są przez człowieka do 15 lat, po czym wypuszczane są na wolność. Przez około rok trwa okres przygotowawczy.
• Siłę orła poznaje się po jego nogach i szponach, zaś wiek przede wszystkim po upierzeniu.
• W układaniu i polowaniu z orłami, a także innymi ptakami używa się tak zwanych karnali, czyli kapturków zakładanych na głowę. Ten perski wynalazek zasłania oczy ptaka, co służy jego uspokojeniu i wyciszeniu. Zakłada się go podczas zabiegów pielęgnacyjnych, transportu lub w innych stresujących dla dla ptaka sytuacjach. Zdjęcie karnala może być też dla ptaka sygnałem o nadejściu czasu polowania.
• Gdy orzeł upoluje ofiarę, nie zjada jej dopóki pozostaje ona żywa. Drapieżnik ściska ją aż do  momentu ustania akcji serca i dopiero gdy zwierzę jest martwe, przystępuje do jego konsumpcji. Wówczas jednak nie jest wybredny i zjada wszystko, łącznie z kośćmi i sierścią, którą później nierzadko wymiotuje. Orzeł żywi się jednak tylko świeżym mięsem i z daleka omija nieświeżą padlinę, która mogłaby mu poważnie zaszkodzić, a nawet zabić. Posiłek z lisa lub wilka wystarczy na zaspokojenie głodu na około 10 dni.

Sokolnicy w Kirgistanie – tradycja czy przedstawienie dla turystów?

Nie da się ukryć, że dziś pokazy sokolnicze są w Kirgistanie formą turystycznej atrakcji, a dla Kirgizów sposobem zarobku. Nie zostały jednak sprowadzone tylko do roli szopki odgrywanej ku uciesze przyjezdnych. Łowy z pomocą drapieżnych ptaków traktowane są przez niektórych jako nieodłączna część kulturowej tożsamości, a sokolnicy, także Ci organizujący pokazy dla turystów, oddają się im również na co dzień i czują się zobowiązani do jej podtrzymania. Prawda jest jednak taka, że tradycja ta powoli zanika, a liczba prawdziwych sokolników z każdą dekadą maleje dość znacznie. Nie brakuje również aktorów jedynie pozujących z dzikimi ptakami, którzy z sokolnictwem mają wspólnego niewiele lub nic.

Jednym z głównych ośrodków związanych z sokolnictwem w Kirgistanie są okolice Bokonbajewa nad jeziorem Issyk-kul. W jego pobliżu co roku organizowany jest również Festiwal Birds of Prey poświęcony złotym orłom i sokołom, służący podtrzymaniu i propagowaniu tutejszej kultury i obyczajów. Na dorocznej imprezie swoje umiejętności prezentują nie tylko sokolnicy, ale i lokalni muzycy czy artyści. Najbliższy festiwal odbędzie się 10 sierpnia 2019 roku.

Polowanie z orłami jest też jedną z dyscyplin World Nomad Games – Światowych Igrzysk Nomadów odpowiadających rangą mniej więcej naszym Olimpiadom. Poświęcone są dyscyplinom sportowym uprawianym od wieków w Azji Centralnej ale i wśród ludów koczowniczych całego świata. Na zawody zjeżdżają uczestnicy nie tylko z Kazachstanu, Kirgistanu, Tadżykistanu, Uzbekistanu, Turkmenistanu czy Mongolii, ale także z Rosji, Turcji, Filipin czy Stanów Zjednoczonych. Gospodarzem ostatnich zawodów był Kirgistan, zaś w 2020 roku odbędą się one w Turcji.

16 listopada 2010 roku Komitet UNESCO wpisał sokolnictwo na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości.

Więcej z Kirgistanu:

Najpiękniejsze miejsca na południowym brzegu Issyk-kul >>

Jurty – domy nomadów i wizytówka Kirgistanu >>

Zajrzyj też do sąsiedniego Kazachstanu >>