Erodujące od tysiącleci skały mienią się odcieniami pomarańczy, żółci i czerwieni. Przyjmują przy tym różnorodne, nieraz zaskakujące formy, które niekiedy mogą wyglądać znajomo. Mamy więc w wąwozie chiński mur, nosorożca, kota, czy fantazyjne zamki. 

Przez kanion Skazka nie wiodą wytyczone szlaki, poruszać się po nim możemy zatem dość swobodnie i decydować o długości jak i stopniu trudności przebytej trasy.

Skazka – kanion nad jeziorem

Na tle innych tego typu formacji wąwóz położony jest dość nietypowo – niemal nad samym jeziorem. Warto wspiąć się na wyżej położone grzbiety wąwozu, z których dostrzec można wyłaniającą się niebieską taflę rozległego jeziora Issyk-kul, wyglądającą z tej perspektywy jak morze. 

Kanion Skazka zdaje się być lepiej znany przez przyjezdnych niż mieszkańców Kirgistanu. I choć w sezonie miejsce nieco się zagęszcza, w sierpniu spotkaliśmy tam zaledwie kilka osób. Warto pamiętać, że brak tu także jakiejkolwiek infrastruktury, dlatego jedzenie jak i wodę trzeba zabrać ze sobą. Tej drugiej, zwłaszcza latem przyda się więcej, gdyż upał da mocno o sobie znać, a nie będziemy mieli możliwości uzupełnienia zapasów.

Do kanionu Skazka dotarliśmy marszrutką z położonego niedaleko Bokonbajewa – miasteczka, które było naszą bazą wypadową w tej części Kirgistanu. Z powodzeniem można dotrzeć tu także z bardziej oddalonego, lecz popularniejszego Karakol. Najbliższą miejscowością, w bezpośrednim sąsiedztwie kanionu, jest zaś Tosor.

Kirgiski wąwóz nie jest tak słynny, jak kaniony amerykańskie, czy choćby położony w sąsiednim Kazachstanie Kanion Szaryński. Wybierając się jednak w te strony, zdecydowanie warto umieścić go w planie swej podróży.

Wybierasz się w okolice kanionu? Znajdź nocleg w pobliżu:

Artykuł Kanion Skazka – bajka w Kirgistanie pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Jednym z pierwszych pisanych źródeł wiedzy o sokolnictwie jest traktat Ktesjasza z Knidos z początku V wieku p.n.e. opisujący polowania na lisy i zające, z użyciem orłów oraz sposoby układania ptaków drapieżnych, przez ludy centralnej Azji. I choć polowanie z ptakami łowczymi praktykowane było w różnych formach na wszystkich kontynentach, to właśnie w Azji Środkowej do dziś aktualny jest trącący romantyzmem obrazek nomady mknącego na koniu z dzikim ptakiem u boku.

Choć Kirgiz z konia nie zszedł, prawdziwym nomadą już nie jest. Za czasów sowieckich, wraz z kolektywizacją rolnictwa mieszkańców Kirgistanu zmuszono do osiadłego trybu życia w zakładanych naprędce wioskach i miastach. Tradycyjny nomadyzm zastąpił osiadły tryb życia, a tych, którzy nadal żyją mobilnie nazwać możemy raczej pół-nomadami, wracającymi co i raz do stacjonarnego schronienia. Koniec ery nomadów sprawił, że polowania przy użyciu ptaków przestało być niezbędne dla wyżywienia kirgiskich rodzin. Stopniowo jednak zwyczaj ten z czysto praktycznego przerodził się niemal w formę sztuki, a przez wielu Kirgizów, podobnie jak jurta >>, traktowany jest jako nieodłączna część kulturowej tożsamości. Ludzie praktykujący sztukę szkolenia ptaków drapieżnych nazywani są tu „Bürkütchü” i „Kushchu” i cieszą się wśród społeczności szacunkiem. I choć tradycja polowań z orłami jest w Kirgistanie ciągle żywa, z każdą dekadą liczba prawdziwych sokolników się zmniejsza.

Polowanie z orłami w Kirgistanie

Choć nazwa sugeruje jakoby do polowań wykorzystywano głównie sokoły, w sokolnictwie z powodzeniem sprawdzają się jastrzębie, krogulce czy orły. I to właśnie te ostatnie, szczególnie w żeńskim wariancie, cieszą się w Kirgistanie, jak również w Kazachstanie i Mongolii, największym poważaniem i respektem. W tajniki miejscowego sokolnictwa wprowadzał nas Rusłan – sokolnik, którego skrzydlaci podopieczni święcili triumfy w niejednych sokolniczych zawodach. Jak sam stwierdził, oswajanie sokołów to łatwizna, a prawdziwe wyzwanie stanowią orły i to ich posłuszeństwo, a szczególnie orlic, jest największą nagrodą dla parającego się sokolnictwem Kirgiza.

Orły to ponoć najinteligentniejsze z drapieżnych ptaków, a układanie i polowanie z orłem wymaga większej specjalizacji. To jednak z nimi można osiągnąć najbliższy kontakt. Ptaki te najbardziej przywiązują się do swego opiekuna i są w stanie rozpoznać go wśród innych ludzi. Ułożenie orła to zatem trudna sztuka, gdy się jednak powiedzie, ptak służy opiekunowi przez wiele lat.  Jednak niezależnie od gatunku, drapieżny ptak traktowany jest tu często jak członek rodziny.

Orzeł – krótka instrukcja obsługi

Oto kilka dodatkowych  informacji na temat orłów pozyskanych bezpośrednio od ich opiekuna:

• Do polowań najczęściej wykorzystuje się samice. Są one większe i silniejsze od samców, a także bardziej drapieżne i agresywne.
• Wstępne szkolenie młodego ptaka zajmuje około 3 miesięcy, zaś starsze osobniki wymagają około roku przygotowań i w ich przypadku nauka skupia się głównie na wyrobieniu nawyku powrotu.
• Wzrok orłów sięga bardzo daleko, a swą ofiarę są w stanie dojrzeć nawet z odległości 3 km. Rejestrują one jednak głównie ruch, dlatego obiekty pozostające nieruchomymi mogą zostać przez ptaka pominięte nawet z bliska.
• Wśród orłów zdarzają się akty kanibalizmu i to u najmłodszych osobników. Samica składa zazwyczaj dwa jaja, często jedno żeńskie i jedno męskie. Jeśli pierwsza wykluwa się samica, jako osobnik silniejszy prawdopodobnie zje ona drugie jajko, nie dopuszczając do narodzin brata lub zabije go tuż po narodzinach. Jeśli pierwszy urodzi się samiec, najczęściej nic się nie dzieje i pisklaki spokojnie dorastają we dwójkę.
• Orły najczęściej trzymane są przez człowieka do 15 lat, po czym wypuszczane są na wolność. Przez około rok trwa okres przygotowawczy.
• Siłę orła poznaje się po jego nogach i szponach, zaś wiek przede wszystkim po upierzeniu.
• W układaniu i polowaniu z orłami, a także innymi ptakami używa się tak zwanych karnali, czyli kapturków zakładanych na głowę. Ten perski wynalazek zasłania oczy ptaka, co służy jego uspokojeniu i wyciszeniu. Zakłada się go podczas zabiegów pielęgnacyjnych, transportu lub w innych stresujących dla dla ptaka sytuacjach. Zdjęcie karnala może być też dla ptaka sygnałem o nadejściu czasu polowania.
• Gdy orzeł upoluje ofiarę, nie zjada jej dopóki pozostaje ona żywa. Drapieżnik ściska ją aż do  momentu ustania akcji serca i dopiero gdy zwierzę jest martwe, przystępuje do jego konsumpcji. Wówczas jednak nie jest wybredny i zjada wszystko, łącznie z kośćmi i sierścią, którą później nierzadko wymiotuje. Orzeł żywi się jednak tylko świeżym mięsem i z daleka omija nieświeżą padlinę, która mogłaby mu poważnie zaszkodzić, a nawet zabić. Posiłek z lisa lub wilka wystarczy na zaspokojenie głodu na około 10 dni.

Sokolnicy w Kirgistanie – tradycja czy przedstawienie dla turystów?

Nie da się ukryć, że dziś pokazy sokolnicze są w Kirgistanie formą turystycznej atrakcji, a dla Kirgizów sposobem zarobku. Nie zostały jednak sprowadzone tylko do roli szopki odgrywanej ku uciesze przyjezdnych. Łowy z pomocą drapieżnych ptaków traktowane są przez niektórych jako nieodłączna część kulturowej tożsamości, a sokolnicy, także Ci organizujący pokazy dla turystów, oddają się im również na co dzień i czują się zobowiązani do jej podtrzymania. Prawda jest jednak taka, że tradycja ta powoli zanika, a liczba prawdziwych sokolników z każdą dekadą maleje dość znacznie. Nie brakuje również aktorów jedynie pozujących z dzikimi ptakami, którzy z sokolnictwem mają wspólnego niewiele lub nic.

Jednym z głównych ośrodków związanych z sokolnictwem w Kirgistanie są okolice Bokonbajewa nad jeziorem Issyk-kul. W jego pobliżu co roku organizowany jest również Festiwal Birds of Prey poświęcony złotym orłom i sokołom, służący podtrzymaniu i propagowaniu tutejszej kultury i obyczajów. Na dorocznej imprezie swoje umiejętności prezentują nie tylko sokolnicy, ale i lokalni muzycy czy artyści. Najbliższy festiwal odbędzie się 10 sierpnia 2019 roku.

Polowanie z orłami jest też jedną z dyscyplin World Nomad Games – Światowych Igrzysk Nomadów odpowiadających rangą mniej więcej naszym Olimpiadom. Poświęcone są dyscyplinom sportowym uprawianym od wieków w Azji Centralnej ale i wśród ludów koczowniczych całego świata. Na zawody zjeżdżają uczestnicy nie tylko z Kazachstanu, Kirgistanu, Tadżykistanu, Uzbekistanu, Turkmenistanu czy Mongolii, ale także z Rosji, Turcji, Filipin czy Stanów Zjednoczonych. Gospodarzem ostatnich zawodów był Kirgistan, zaś w 2020 roku odbędą się one w Turcji.

16 listopada 2010 roku Komitet UNESCO wpisał sokolnictwo na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości.

Więcej z Kirgistanu:

Najpiękniejsze miejsca na południowym brzegu Issyk-kul >>

Jurty – domy nomadów i wizytówka Kirgistanu >>

Zajrzyj też do sąsiedniego Kazachstanu >>

Artykuł Polowanie z orłami. O sokolnikach w Kirgistanie. pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Jurty to przenośne domostwa koczowniczych ludów tureckich i mongolskich Azji Środkowej oraz południowej Syberii. Określenie pochodzi z języka tureckiego, a podobne schronienia mają również swe lokalne nazwy, z których jedną z popularniejszych jest używany w mongolskim stepie „ger”. Korzystanie z podobnych namiotów ma bardzo długą tradycję, a jak donosił Herodot, robili to już Scytowie w V wieku p.n.e.

Budowa jurty

Jurtę tworzy wiele elementów, które nadają się do rozmontowania, przewożenia na znaczne odległości oraz ponownego złożenia. Jednocześnie jej solidna konstrukcja opiera się surowym warunkom panującym w górach i w stepie. Stelaż jurty stanowi kratownica z drewnianych listew. Pokrywa się ją skórami lub wojłokiem oraz od czasów panowania Czyngis-chana tkaniną, często ozdobną. Niektóre jurty mogą być też wykonane w całości z drewna. Mimo wagi sięgającej 200 – 300 kg, ten przenośny dom może być postawiony w zaledwie kilka godzin.

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty w Kirgistanie

Kirgizi również byli niegdyś nomadami, a jurty służyły im za mobilne domy. Za czasów sowieckich, wraz z kolektywizacją rolnictwa zmuszono ich do osiadłego trybu życia w zakładanych naprędce wioskach i miastach. Tradycyjny nomadyzm zastąpił osiadły tryb życia, a tych, którzy nadal żyją mobilnie nazwać możemy raczej pół-nomadami, wracającymi co i raz do stacjonarnego schronienia. I mimo, że obecnie okrągłe namioty służą głównie jako letnie schronienie pasterzy oraz przynoszące zarobek miejsca noclegowe dla przyjezdnych, wielu Kirgizów nadal nie wyobraża sobie lepszego domu, a same jurty pozostają nieodłącznym elementem miejscowej kultury i krajobrazu.

O tym, jak ważnym elementem kirgiskiej tożsamości jest jurta, może świadczyć choćby fakt, że otwór w jej sklepieniu, służący do odprowadzania dymu, czyli tündük (түндүк), widnieje w centrum narodowej flagi. Razem z otaczającymi go promieniami symbolizującymi zjednoczenie kirgiskich plemion, tworzy on słońce. Niegdyś przez tündük wydobywał się dym z naziemnego paleniska, dziś pochodzi on najczęściej z umieszczonych w namiotach blaszanych piecyków.

Jutry w Kirgistanie

Jutry w Kirgistanie

Nocleg w jurcie

Jak już wspomniałam, dziś jurty służą głównie jako letnie schronienie kirgiskich pasterzy oraz przynoszące zarobek miejsca noclegowe dla przyjezdnych. Coraz bardziej powszechne staje się zakładanie tak zwanych jurt-kampów (yurt camps), czyli skupisk tradycyjnych namiotów działających na zasadach zbliżonych do pensjonatów. Nocleg w nich można zamówić poprzez działające na miejscu agencje turystyczne jak i przez pośredników internetowych. I choć jurt-kampy są przedsięwzięciem komercyjnym, przebywanie w nich daje sposobność obcowania z kirgiskimi rodzinami, które nierzadko okresowo mieszkają w prowadzonych przez siebie obozowiskach. Tak było choćby w przypadku Bel Tam Yurt Camp nad Issyk Kul, którego działanie przypominało nieco nasze agroturystyki. Jego mieszkańcy chętnie zasiadali z nami do wspólnych posiłków, a niektórzy, zwłaszcza ci młodsi, towarzyszyli nam czasem w codziennych aktywnościach.

Jurty są zazwyczaj pięknie położone, nie należy jednak spodziewać się w nich specjalnych wygód (o ile nie wybierzemy jurty celowo przystosowanej do potrzeb bardziej wymagających przyjezdnych, to już chyba jednak nie ten klimat). Standardowo na wyposażeniu mamy po prostu kilka materacy wraz z przykryciem. A te na pewno się przydadzą, bo nawet w środku lata temperatury w Kirgistanie potrafią nocą spaść bardzo dotkliwie. Na tę okoliczność przyda się nawet ciepła czapka, co miałam okazję testować osobiście.

Nawet jeśli nie zdecydujecie się na nocleg w jurcie, okrągłe namioty i tak będą towarzyszyć Wam na większości kirgiskich czy kazachskich szlaków. W większości z nich serwowana jest herbata, na którą warto się skusić będąc w drodze.

Zajrzyj nad południowy brzeg jeziora Issyk kul >>

Jutry w Kirgistanie

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Artykuł Jurty – domy nomadów i wizytówka Kirgistanu pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Według jednej z nich tysiące lat temu na miejscu obecnego jeziora istniało piękne miasto, które zostało doszczętnie zniszczone przez  silne trzęsienie ziemi. W miejscu metropolii powstało zapadlisko, które stopniowo wypełniała woda. Nad powstające jezioro powróciły ocalałe mieszkanki miasta, które podczas katastrofy przebywały w okolicznych górach. Kobiety opłakiwały stratę, a ich łzy spadały do wody, aż jezioro stało się słone. Starzy Kirgizi mawiają więc, że Issyk-kul to jezioro wypełnione ludzkimi losami.

Co kryje jezioro Issyk-kul

Legenda ta nie jest zupełnie oderwana od rzeczywistości i choć nie wiem czy wody jeziora skrywają ludzkie losy, ślady po zatopionych wioskach i miastach wyławiano stamtąd nie raz. Na przestrzeni stuleci wody na przemian cofały się i przybierały, a zakładane niegdyś nad jego brzegiem osady po latach na nowo pokrywała woda. Największym odkryciem było odnalezienie pod wodami Issyk-kul ruin starożytnej metropolii z II wieku p.n.e. Niegdyś brzegami jeziora biegła również jedna z odnóg Jedwabnego Szlaku. Jeśli zatem poszukujecie miejsc pobudzających historyczną wyobraźnię, Issyk-kul może okazać się całkiem niezłym stymulantem.

Garść geograficznych faktów

Nazwa położonego w paśmie gór Tien-Szan zbiornika oznacza tak naprawdę “Ciepłe Jezioro”. Panujący tu mikroklimat, zasolenie, a także obecność gorących źródeł sprawia, że jezioro Issyk-Kul nigdy nie zamarza i pomimo położenia na wysokości 1609 m n.p.m. latem osiąga temperaturę zdatną do kąpieli (porównywalną jednak do temperatury Bałtyku, więc bez szału ;). Na tym podobieństwa Issyk-kul do morza się nie kończą. Pod względem objętości zajmuje ono dziesiątą pozycję na świecie, zaś powierzchnia 6280 km czyni go drugim pod względem wielkości górskim jeziorem na świecie, zaraz po Titicaca w Boliwii. Jest też drugim największym słonym jeziorem na Ziemi, tuż po Morzu Kaspijskim.

Jednak żaden opis nie odda skali Issyk-kul jaki daje stanięcie na jego brzegu. Tylko majaczące w oddali szczyty czterotysięczników pozwalają przypuszczać, że gdzieś tam po drugiej stronie jest jego drugi brzeg. Przyznam jednak, że samo jezioro poza rozmiarami nie wywarło na mnie szczególnego wrażenia, a znacznie ciekawsze było dla mnie to, co oferuje jego nabrzeże.

Walory kirgiskiego jeziora w XIX wieku dostrzegli Rosjanie, a za czasów ZSRR jego północny brzeg przeżywał prawdziwy najazd turystów z ojczyzny matrioszki/sojuzu. Do dziś to właśnie północny brzeg Issyk-kul jest częściej odwiedzany przez przyjezdnych. To również tam zaplecze wypoczynkowe i infrastruktura są bardziej przygotowane na ich przyjęcie. My zaś kierujemy się na jego rzadziej uczęszczany, południowy brzeg, przez małe miasteczka i wioski oraz krajobrazowe perełki.

Nad jeziorem Issyk-kul

Kirgiskie góry

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Nad jeziorem Issyk-kul

Nad jeziorem Issyk-kul

Z Ałmaty do Kirgistanu

Warto w tym miejscu wspomnieć o przebiegu podróży z Kazachstanu do Kirgistanu. Otóż w Ałmaty zdecydowaliśmy się na skorzystanie z taksówki, która miała dowieźć nas pod Kirgiską granicę. Nie była to marszrutka, lecz zwykłe auto osobowe realizujące prywatny kurs. Wyjazd z Ałamty okazał się prawdziwym testem naszej cierpliwości. Jeśli mocno narzekacie na korki w polskich miastach, jeźdźcie do Ałmaty, a zobaczycie że może być gorzej. Sznur samochodów przesuwał się w ślimaczym tempie kilometrami, a towarzyszył temu naprawdę ostry smród spalania podłej jakości paliwa. Zapach benzyny nigdy mi nie przeszkadzał. Nie tej kazachskiej jak się okazało. Niezbyt miłe wrażenia potęgował 40 stopniowy upał i około 20 papierosów, które w czasie liczącej kilka godzin podróży spalił nasz kierowca. Szczęśliwie udało nam się jednak dojechać pod samą granicę, której przekroczenie, choć w sporym tłumie, poszło nam jednak całkiem sprawnie.

Pod granicą przesiedliśmy się w kolejny transport, by dotrzeć do naszego pierwszego kirgiskiego celu- Bokonbayeva.

Bokonbajewo (Bokonbayevo)

Bokonbajewo (Bokonbayevo) to miasteczko położone 1800 m n.p.m, w połowie drogi pomiędzy górami Terskey Ala-Too i brzegiem Issyk-kul. Mimo niewielkich rozmiarów stanowi główny ośrodek administracyjny południowej części jeziora. Choć samo w sobie nie jest zbyt urokliwe, przyciąga połączeniem atrakcyjnego położenia i tradycyjnego kirgiskiego charakteru (do tego w czym się on przejawia jeszcze dojdę).

Niestety Bokonbajewo nie jest wymarzonym miejscem do życia. W czasach sowieckich prężnie rozwijał się tu przemysł lekki, po którym do dziś niewiele zostało. Ludzie zaczęli powracać do tradycyjnego stylu życia w gospodarstwach, jednak dekolektywizacja w połączeniu z brakiem kapitału i niedostateczną edukacją zaowocowała wysokim bezrobociem i biedą. Życie miasteczka skupia się w centrum, na które składa się ciąg sklepików, niewielki bazar oraz meczet.

Bokonbayevo

Na bazarze, Bokonbayevo

Bokonbayevo

Jurty nad Issyk-kul

Bokonbajewo jest doskonałym miejscem do rozpoczęcia wędrówki w okoliczne góry, stwarza jednak również możliwość plażowania i to bez tłumów. Miasto staje się ponadto okolicznym centrum ekoturystyki, promującym wypoczynek w harmonii z naturalnym otoczeniem okolicy. Powstaje tu coraz więcej tak zwanych yurt campów, czyli czegoś na kształt kempingów, będących skupiskiem tradycyjnych kirgiskich domostw, w których przyjezdni mogą się zatrzymać.

Kirgizi byli niegdyś nomadami, a jurty ich mobilnymi domami. Za czasów sowieckich, wraz z kolektywizacją rolnictwa zmuszono ich do osiadłego trybu życia w zakładanych naprędce wioskach i miastach. I mimo, że od tamtego czasu okrągłe namioty miały służyć głównie jako letnie schronienie pasterzy, wielu Kirgizów nadal nie wyobraża sobie lepszego domu, a same jurty stanowią nieodłączny fragment tutejszego krajobrazu >>

Wspomniane jurt-kampy działają na zasadach zbliżonych do pensjonatów, nieoczekiwanie dały nam jednak namiastkę czasu spędzonego w prywatnym gospodarstwie kirgiskiej rodziny. Właściciele obozowiska w którym się zatrzymaliśmy, Bel Tam Yurt Camp, mieszkali bowiem na jego terenie i chętnie zasiadali z nami do wspólnych posiłków.

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Kirgiskie góry

Sokolnicy

Choć nomadyzm w dużej mierze uległ zanikowi, inna tradycja pozostaje w Kirgistanie nadal dość silna, a okolice Bokonbayeva jednym z jej głównych ośrodków. Mowa o sokolnictwie, będącym sztuką hodowli i układania drapieżnych ptaków, a także polowań przy ich pomocy.  I choć polska nazwa wskazuje, że łowy przebiegają głównie z pomocą sokołów, w Kirgistanie układanie tych ptaków uważane jest za trywialne. Prawdziwe wyzwanie stanowią orły i i to właśnie one (a tak naprawdę orlice) są tu szczególnie poważane. To ich posłuszeństwo jest największą nagrodą dla parajacego się sokolnicwem Kirgiza.

Jednym z pierwszych pisanych źródeł wiedzy o sokolnictwie jest traktat Ktesjasza z Knidos z początku V wieku p.n.e. opisujący ze szczegółami polowania na lisy i zające, z użyciem orłów oraz sposoby układania ptaków drapieżnych, przez ludy centralnej Azji. I choć polowanie z ptakami łowczymi praktykowane było w różnych formach na wszystkich kontynentach, to właśnie w Azji Środkowej do dziś aktualny jest nieco romantyczny obrazek nomady mknącego na dostojnym koniu z dzikim ptakiem u boku.

Dziś pokazy sokolnicze są tu formą turystycznej atrakcji, a dla Kirgizów sposobem zarobku. Nie zostały jednak sprowadzone tylko do roli szopki odgrywanej ku uciesze przyjezdnych. Łowy z pomocą drapieżnych ptaków traktowane są tu jako nieodłączna część kulturowej tożsamości, a sokolnicy, także Ci organizujący pokazy dla turystów, oddają się jej również na co dzień i czują się zobowiązani do jej podtrzymania.  

W pobliżu Bokobajewa co roku organizowany jest również Festiwal Birds of Prey, służący podtrzymaniu i propagowaniu tutejszej kultury i obyczajów. Na dorocznej imprezie swoje umiejętności prezentują nie tylko sokolnicy, ale i lokalni muzycy czy artyści.

Więcej na temat sokolników i tradycji polowania z orłami w Kirgstanie >>

Sokolnicy – Rusłan i jego orzeł

Sokolnicy – Rusłan i jego orzeł

Sokolnicy – Rusłan i jego orzeł

Polowanie z orłami – sokolnicy w Kirgistanie

Kanion Skazka – bajka nad jeziorem

Nazwa tego kanionu oznacza bajkę. Wydaje się być ona w pełni zasłużona, gdyż miejsce to jest krajobrazową i geologiczną perełką południowego brzegu Issyk-kul. Skały o wielu odcieniach pomarańczy i czerwieni, poddawane od tysiącleci wietrznej erozji, przyjęły tu formę różnorodnych i zaskakujących formacji. Z wyżej położonych grzbietów kanionu dostrzec można wyłaniającą się niebieską taflę jeziora Issyk-kul, warto więc nieco się tu powspinać, nawet w upale.

Kanion Skazka w Kirgistanie

Kanion Skazka w Kirgistanie

Kanion Skazka w Kirgistanie

Kanion Skazka w Kirgistanie

Kanion Skazka w Kirgistanie

Kanion Skazka w Kirgistanie

Kanion Skazka w Kirgistanie

Lubisz kaniony? Zajrzyj do Kanionu Szaryńskiego w sąsiednim Kazachstanie >>

Barskoon i okolice

Z Bokonbayeva kierowaliśmy się dalej na wschód, a na miejsce kolejnego postoju nieco przypadkowo wybraliśmy miasteczko Barskoon. Położone jest u ujścia urokliwej doliny o tej samej nazwie, łączącej południowy brzeg Issyk-kul z płaskowyżem Ala-Bel.

Droga do doliny należała niegdyś do Jedwabnego Szlaku, pnącego się położoną na wysokości ponad 4000 m n.p.m. Przełęczą Bedel do Chin. Na trasie tej znajdowano wiele ludzkich i zwierzęcych szczątków, a jedną z sąsiednich przełęczy nazwano nawet Seok, czyli Przełęczą Kości. Nie były to jednak, jak można by przypuszczać, kości podróżników przemierzających niegdyś Jedwabny Szlak, a Kirgizów próbujących masowo przedostać się do Chin po krwawo stłumionym Powstaniu w Azji Środkowej w 1916 roku (zwanym w Kirgistanie Urkun) wymierzonym przeciwko rosyjskim siłom carskim. Szacuje się, że co najmniej 100 000 Kirgizów zginęło próbując uciec przed carskimi prześladowaniami.

Okolice Barskoon to doskonale miejsce na trekking w pobliskich górach, a także wyprawy konne. Znajduje się tu też kilka wodospadów, w tym najbardziej znany o nazwie, cóż za niespodzianka… Barskoon.

Kopalnia Kumtor

I okolice tę można by nazwać naprawdę sielską, gdyby nie zakłócające spokój ciężarówki przemierzające co i raz drogę wzdłuż doliny. Zmierzają one do położonej niedaleko, zarządzanej przez kanadyjską spółkę Centarra Gold kopalnię złota Kumtor. Położona na wysokości  4200 m n.p.m. jest ósmą największą kopalnią złota na świecie i choć wytwarza kilkanaście procent tutejszego PKB, Kirgizi protestują przed tak znacznymi zagranicznymi wpływami i wyprowadzaniem większości zysku z przedsięwzięcia za granicę. Kopalnia od dawna budzi też kontrowersje dotyczące wpływu na tutejsze środowisko.

W Dolinie Barskoon

W Dolinie Barskoon

W Dolinie Barskoon

W Dolinie Barskoon

W Dolinie Barskoon

W Dolinie Barskoon

W Dolinie Barskoon

Gagarin na wakacjach

W Dolinie Barskoon co i raz spogląda na nas Jurij Gagarin. To z wysokiego postumentu zwieńczonego popiersiem słynnego kosmonauty, to znów z głazu, w którym wyryto jego oblicze. Dlaczego tak silnie radziecki kosmonauta przypomina o sobie w tym miejscu? A no dlatego, że tuż po ukończonym pierwszym locie poza ziemską orbitę to właśnie tu odpoczywał na zasłużonych wakacjach przemierzając górskie szlaki. A że śmiały podbój kosmosu wywoływał wówczas powszechną ekscytację, informację o miejscu wypoczynku Gagarina należało upamiętnić i przekazać potomnym.

Miejscowa plotka idzie jednak jeszcze dalej. Według niej to właśnie w dolinie Barskoon kosmonauta wylądował po dziewiczym kosmicznym locie, a władze ZSRR ukryły ten fakt, gdyż było to zbyt daleko od planowanego lądowiska. Najprawdopodobniej jednak doniesienia te należy traktować tylko jako miejscową opowiastkę. Oficjalna wersja mówi w każdym razie, że Jurij wyskoczył ze spadochronem z kabiny statku kosmicznego Wostok i wylądował na skraju wsi Smiełkowka oddalonej od Barskoon o około 3500 km.

Pomnik Gagarina w Barskoon

Ulice Barskoon

Bokonbayevo

Kirgiska kolacja

Ulice Barskoon

Ulice Barskoon

W Barskoon

Po opuszczeniu Barskoon udajemy się jeszcze dalej na wschód, by na jednej z wielu piaszczystych plaż pożegnać się z jeziorem Issyk-kul. Przy okazji nie mogąc nadziwić się ile kumysu może wchłonąć Kirgiz przy okazji plażowania. O gustach, jak jednak wiadomo, nie powinno się dyskutować…

Pozostałe teksty z Kirgistanu:

Jurty – domy nomadów i wizytówka Kirgistanu >>

Polowanie z orłami. O sokolnikach w Kirgistanie >>

Lubisz klimaty Azji Środkowej? Zajrzyj też do krajobrazowych perełek Kazachstanu >>

Nad jeziorem Issyk-kul

Artykuł Kirgistan – najpiękniejsze miejsca na południowym brzegu Issyk-kul pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Przed wyjazdem, czyli miłe złego początki

Pierwsze rozeznanie odnośnie kazachskich wypożyczalni robiliśmy jakiś czas przed wyjazdem. Zarówno ich liczba jak i wybór dostępnych modeli przedstawiały się całkiem przyzwoicie. Na tyle, by podejść do tematu bez obaw. Załatwimy wszystko tuż przed wyjazdem, pomyśleliśmy. Wcześniej się udawało to i tu się uda. Nope!

Wypożyczenie samochodu w Kazachstanie – zderzenie oczekiwań z rzeczywistością

Wypożyczalni w Kazachstanie faktycznie jest sporo, jak i dostępnych modeli aut. Problem w tym, że jak się okazało dostępne są one tylko do jazdy w obrębie miasta, czyli dla większości podróżujących stają się po prostu bezużyteczne. Znalezienie wypożyczalni zezwalającej na jazdę w terenie proste nie jest, a już na pewno nie na ostatnią chwilę. Ponieważ wybór takich miejsc jest mocno ograniczony, to i auta rozchodzą się na tyle szybko, że będąc na miejscu nie mieliśmy jak się okazało czego szukać.

Opcje pozostały nam dwie. Wypożyczenie samochodu z kierowcą, którego w podróży należy przy okazji nakarmić i utrzymać lub skorzystanie z mniej oficjalnych pośredników znalezionych w odmętach rosyjskojęzycznego Internetu. Była jeszcze trzecia opcja, lokalny transport. Skorzystalibyśmy z niego z przyjemnością, jednak przy dłuższym czasie pobytu. Ponieważ jednak planowaliśmy jeszcze przeskok do Kirgistanu stwierdziliśmy, że ta opcja bardzo ograniczy wybór miejsc, do których zamierzaliśmy się udać >> 

U pośrednika

Zdecydowaliśmy się na opcję numer dwa. No i się zaczęło :)

Po kilku telefonach namierzyliśmy osobę, która miała dostępny samochód w interesującym nas terminie… czyli na już. A konkretnie na jutro. Aby go odebrać i dopełnić niezbędnych formalności musieliśmy udać się do dość odległej dzielnicy na obrzeżach miasta, co następnego dnia uczyniliśmy całą naszą czteroosobową ekipą. Spotkaliśmy się tam z pośrednikiem, który pokazał nam oferowane cacko – Nissana Qashqai w kolorze kawy z mlekiem. Już przez telefon dopytywaliśmy czy brak napędu 4×4 nie będzie stanowił problemu na kazachskich drogach. Pan powiedział, że nie wie, ale wybór mamy taki albo żaden. Ponieważ czas mijał nieubłaganie, wybraliśmy opcję “taki’.

Załatwienie formalności zajęło nam około 4 godzin. Na szczęście koledzy znają rosyjski, jednak możliwość porozumiewania się a analiza rosyjskojęzycznych druczków to jednak co innego. Niestety tylko w takim języku dostępna była umowa najmu i ubezpieczenia. Zweryfikowanie czy wszystko ok zajęło nieco czasu, więcej jednak trwały dygresje, którymi pan poczuł się w obowiązku nas uraczyć. Po wszystkim udał się do domu wydrukować dodatkowe dokumenty. Drukarka słabo współpracowała, lub pan postanowił po prostu zjeść obiad. Czekaliśmy na jego powrót ponad godzinę, myśląc w międzyczasie, że wypożyczenie samochodu szlag trafił.

Na koniec poproszono nas żebyśmy na odwrocie wypisali miejsca na trasie, które zamierzamy odwiedzić. Nie wzbudziło to naszych podejrzeń i na listę wskoczyły Kanion Szaryński, Jezioro Kaindy, czy park Ałtyn Emel, a także okoliczne miasteczka. Nie znaliśmy w końcu dokładnej trasy przejazdu tylko orientacyjne jej punkty. Myśleliśmy, że za pytaniem tym kryje się troska, jeśli nie o nas, to o wypożyczane auto, a także chęć uprzedzenia nas z którymi miejscami Quasquai może sobie nie poradzić. Skala naszej pomyłki objawiła się kilka dni później. Najpierw jednak wystartowaliśmy z Ałmaty i cieszyliśmy się jak dzieci.

Kazachstan samochodem

Kazachstan samochodem

Kazachstan samochodem

Wciągające piaski Kapszagaj

Radość trwała godzinę z haczykiem. Dokładnie tyle ile zajmuje dojazd z Ałmaty nad jezioro Kapszagaj. To właśnie tu niepozorne piaski przy samej szosie pokonały naszego kawowego rumaka. Z początku wydawało się, że chwila kopania przy kole załatwi sprawę. W końcu większa część auta pozostawała na utwardzonej drodze.  Wrażenie to zostało jednak boleśnie zweryfikowane. Samochód ani drgnął. Zrobiło się już ciemno, a droga przy której utknęliśmy okazała się niezłym zadupiem. Niezłym do tego stopnia, że nie przejeżdżał tamtędy żaden samochód. Gdy w końcu jeden zbłąkany pojazd się pojawił, jego kierowca nie był w stanie nas wyciągnąć. Powiedział jednak, że akurat przypadkiem na położonym nieopodal polu namiotowym jest jego kolega, który zapewne nam pomoże.

Kolega miał na imię Timur i podjechał masywną Navarrą dającą nadzieję na ekspresową akcję ratunkową. Po pierwszej godzinie nadzieja nieco podupadła, po dwóch ulotniła się niemal zupełnie. Nie doceniliśmy jednak kazachskiego zawzięcia i chęci pomocy. Po trzech godzinach przeciągania po piachu i grzania silnika do niemożliwości nasz samochód wrócił w końcu na twardą drogę. Nie wiedzieliśmy jeszcze jak jego bebechy zniosły piaszczyste perypetie, ale i tak uznaliśmy, że w całej tej sytuacji mieliśmy sporo szczęścia. Przez kilka godzin nie przejeżdżał bowiem tędy nikt inny, więc wykorzystaliśmy z powodzeniem jedyną jak się okazało szansę na ratunek.

Akcję zakończyliśmy koło 3 w nocy więc Timur zaproponował żebyśmy udali się z nim na kemping, a on pokaże nam miejsce nad jeziorem gdzie możemy rozbić namioty. Zmęczeni z chęcią przystaliśmy na takie rozwiązanie. Nasza noc nie miała się jednak jeszcze skończyć, bo nie ujechaliśmy kilometra jak dzielna Navarra złapała gumę. Poziom absurdu sięgnął zenitu, gdy nieprzygotowany na tę okoliczność Timur zaimprowizował zatyczkę z kąpielówek. Nad jezioro i zasłużony odpoczynek dotoczyliśmy się przed czwartą.

Następnego ranka okazało się, że nie byliśmy jedynymi, których zwiodły niepozorne pobocza, a na tutejsze piaski nie są odporni nawet miejscowi. Ci jednak zapuścili się w nie nieco dalej.

Akcja wydobycia innego auta, które zjechało z w piach głębiej.

Akcja wydobycia innego auta, które zjechało z w piach głębiej.

Żarkent – awantura numer jeden

Było po 23.00 kiedy podjechaliśmy pod robotniczy hotel w Żarkencie, w którym wcześniej zarezerwowaliśmy nocleg. Nagle jednemu z kolegów zadzwonił telefon. Okazało się, że to nasz pośrednik postanowił zrobić nam karczemną awanturę. Mimo, że nie był na głośnomówiącym wszyscy mogliśmy usłyszeć jego wrzaski i niemal półgodzinny szaleńczy wywód. Zaoszczędzę Wam pikantniejszych szczegółów. Sedno monologu (bo rozmową nazwać tego nie można) to w skrócie:

• Żarkentu nie było na trasie waszej podróży, złamaliście warunki umowy
• Nie oddam Wam kaucji
• Jesteście oszustami
• Powinienem zdalnie odłączyć wam silnik i nasłać na was policję (i może tak właśnie zrobię)

Kiedy już wykrzyczał wszystko co miał nam do przekazania, pośrednik rozłączył się, nie dając szansy żadnym tłumaczeniom, pytaniom czy odniesieniu się do absurdalnych zarzutów. Wiedzieliśmy, że są one wyssane z palca, gdyż umowa nie stawiała ograniczeń trasy poza tym, by przebiegała w obrębie Kazachstanu.

Pamiętacie jednak punkty, które mieliśmy wypisać na odwrocie? To one posłużyły naszemu pośrednikowi jako pretekst do całej awantury. Naszą podróż cały czas monitorował GPS przekazujący dokładne dane o naszym aktualnym położeniu. Jednak dwie kwestie. Chyba nikt przed rozpoczęciem podróży nie zna pokonywanej trasy co do kilometra. Byłoby to absurdalne. Po drugie, punkty te nie stanowiły przedmiotu umowy. Jednak jeśli nie wiadomo o co chodzi, to oczywiście chodzi o kasę. W tym przypadku o kaucję, którą nasz pośrednik postanowił po prostu przytulić. Pozostało się cieszyć, że odległości pokonywane w piaskach Kapszagaj były zbyt małe i GPS ich nie wychwycił, nie rejestrując tym samym niczego dziwnego ;)

Całą awantura pozostawiła nie tylko niesmak, ale i obawę jak potoczą się dalsze losy wyjazdu.

Shelek – upomnienie numer dwa

A toczyły się bardzo dobrze do czasu, gdy nasz pośrednik postanowił ponownie dać o sobie znać. Tym razem tylko smsowo, jednak poziomem żenady przekroczył nawet swój poprzedni wyskok. Rzecz działa się w miejscowości Shelek (Шелек), gdzie również postanowiliśmy zostać na noc. Krążyliśmy zatem w poszukiwaniu dogodnego lokum. Następnego dnia dowiedzieliśmy się, że ponownie złamaliśmy warunki umowy, bo owszem, miasto było na naszej trasie, ale mieliśmy tylko przez nie przejechać, a nie zbaczać z drogi i zatrzymywać się na dłużej :) Chyba jakikolwiek komentarz jest tu zbędny.

Kazachstan samochodem

Kazachstan samochodem

Oddawanie samochodu

Nie muszę zapewne wspominać, że po powyższych przeżyciach nie mieliśmy ochoty widzieć pośrednika już nigdy więcej. Niestety zwrot samochodu wymagał skonfrontowania się z nieuniknionym. Zastanawialiśmy się jakie jeszcze niespodzianki trzymał dla nas w zanadrzu. Ponieważ wiedzieliśmy, że mamy do czynienia z typem dość niezrównoważonym postanowiliśmy się rozdzielić. Męska część ekipy pojechała zwrócić auto, a damska została w hostelu, by z bezpiecznej odległości nadzorować całą akcję i w razie problemów wezwać posiłki. Samochód miał być zwrócony czysty, więc procedurę oddania poprzedziła wizyta w okolicznej myjni (akurat jedynej w tamtejszej okolicy). I tam zaczęło się robić filmowo.

Otóż niespodziewanie podszedł do nas człowiek, który przedstawił się jako właściciel wypożyczonego Quashqay’a i zaczął pytać o wrażenia z wyjazdu. Opowiedzieliśmy przy okazji o całej historii z pośrednikiem, na co właściciel samochodu zareagował niemałym zdziwieniem. Powiedział, że wie o tym że nasza trasa była namierzana gpsem, ale nie zauważył w niej żadnych nadużyć i że zwrot kaucji jak najbardziej nam się należy. Poza tym nic nie słyszał o tym jakoby nie miałaby ona być nam zwrócona. W tej chwili stało się jasne, że pośrednik pogrywa nie tylko z nami, ale i z właścicielem, z którym najprawdopodobniej nie zamierzał dzielić się zatrzymanymi pieniędzmi.

I tak zrodził się iście szpiegowski plan. Właściciel poprosił żebyśmy przemilczeli nasze spotkanie i nagrywali rozmowę z pośrednikiem, a także poprosili o zwrot kaucji. W razie odmowy, mieliśmy smsem wezwać właściciela, który zamierzał czekać w pobliżu. I tak właśnie się stało. Chłopaki najpierw odwiedzili z pośrednikiem pobliski warsztat (w którym o dziwo okazało się, że przygody na trasie nie zostawiły na aucie żadnego śladu), a później rozpoczęli procedurę zwrotu auta z włączonym mikrofonem. Atmosferze spotkania daleko było do sympatycznej, pośrednik powtórzył mniej więcej to co podczas pierwszej awantury, tym razem jednak dużo spokojniej. Niestety nie do końca wypalił plan rozdzielenia się i trzymania pośrednika z dala od naszego miejsca zamieszkania, bo zażyczył sobie od nas dokumentu, który jak wydawało nam się powinien pozostać u nas. Przyjechał więc w pobliże naszego hostelu i tu kontynuowana była cała akcja.

Gdy koledzy usłyszeli, że kaucja nie będzie nam zwrócona zgodnie z umową napisali do właściciela, który w krótkim czasie zjawił się na miejscu. Nie widziałam miny zaskoczonego pośrednika, ale ponoć zdecydowanie jest czego żałować. Zaraz potem panowie zamknęli się w samochodzie i długo debatowali żywo przy tym gestykulując. W końcu pośrednik wyszedł, trzasnął drzwiami i szybkim krokiem ruszył w siną dal. Tyle go widzieliśmy.

Właściciel oznajmił, że już wcześniej miał co do pośrednika pewne podejrzenia, jednak brakowało mu dowodów że był przez niego oszukiwany, a teraz gdy je zdobył zakończył z nim współpracę.

Tak zakończyła się cała sprawa. Oddanie samochodu zajęło nam tymczasem cały dzień, który jak się domyślacie zamierzaliśmy spożytkować nieco inaczej. Ostatniej nocy towarzyszyła nam również obawa, że wkurzony pośrednik wróci, by odpłacić nam za niepowodzenie w biznesie. Tak się na szczęście nie stało.

Kazachstan samochodem

Kazachstan samochodem

Kazachstan samochodem

Epilog

Do tej pory nie mamy pewności czy pośrednik faktycznie działał na własną rękę i oszukiwał właściciela samochodu czy też panowie działali w zmowie i byliśmy świadkami zaaranżowanej przez nich tragikomedii. Wydaje się ona trochę bez sensu i naprawdę wystarczyło dużo mniej zachodu żeby oskubać nas z tych 6 stów kaucji. Wątpliwości budzi jednak fakt, że właściciel co prawda współczuł nam straconych pieniędzy, nie kwapił się jednak by zapłacić za swego współpracownika, a później na własną rękę domagać się zwrotu. Zamiast tego proponował byśmy następnego dnia poszli razem załatwić sprawę poprzez notariusza, co wiązało się z pozostaniem na miejscu kolejnych dni, których już nie mieliśmy i dopełnianiem kolejnych formalności, na które totalnie nie mieliśmy ochoty. Cóż, może tak się to w Kazachstanie załatwia. Wolimy myśleć, że właściciel nie maczał palcy w całym zajściu. Zresztą, chcieliśmy zostawić już tę sprawę za sobą i ruszyć w dalszą drogę, wiodąca do Kirgistanu >>

Jak widzicie w naszym przypadku wypożyczenie samochodu w Kazachstanie okazało się przedsięwzięciem dość karkołomnym, które długo pozostanie w naszej pamięci. Warto jednak dodać, że było to jedyne złe doświadczenie podczas całego wyjazdu. W większości sytuacji Kazachowie okazali się ludźmi serdecznymi i pomocnymi, więc absolutnie nie oceniajcie ich przez pryzmat powyższej sytuacji. Wręcz przeciwnie, możecie spodziewać się po nich wiele dobrego, a wyjątki jak wiecie spotkać można wszędzie.

Kazachstan samochodem

Bilans zysków i strat

Mimo powyższych perypetii historię tę mogę podsumować na plus. Zwłaszcza z perspektywy czasu.

Straty:

• Czas – niefrasobliwe podejście do tematu wynajmu wyjęło nam mniej więcej 3 dni z podróży
• Nerwy – pośrednik dał nam nieźle popalić i nie raz przez niego skakało nam ciśnienie
• Kasa – kaucja do nas nie wróciła, więc byliśmy w plecy około 6 stów. Umówmy się, zwłaszcza przy podziale na 4 osoby to żadne duże pieniądze. Bolało głównie to, że zostaliśmy oszukani i mówiąc wprost pieniądze zostały nam ukradzione.

Plusy:

• Mimo 3 dni w plecy udało nam się dotrzeć do większości zamierzonych miejsc, co w przypadku lokalnego transportu nie udałoby się w takim czasie
• Z perspektywy czasu całą historię wspominamy jak trzymający w napięciu, ale i dość zabawny film
• Może ta historia pozwoli nam wyciągnąć wnioski na przyszłość i dwa razy zastanowimy się z odkładaniem niektórych rzeczy na ostatnią chwilę, czego i Wam życzę ;)

A jeśli nie chcecie powtarzać naszych błędów, możecie skorzystać z usług tej wypożyczalni >> Znajomi donoszą, że jest w porządku.

O podróżowaniu po Kazachstanie samochodem przeczytacie też u Izy i Mariusza >>

Artykuł Wynajem samochodu w Kazachstanie – studium przypadku pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Ałmaty

Głównym ośrodkiem południowo wschodniej części Kazachstanu jest Ałmaty. To największe miasto, a w latach 1991-98 także stolica, która straciła nieco pozycję na rzecz mocno dofinansowanej i rozbudowywanej w nowoczesnym stylu Astany. Nadal pozostaje jednak głównym ośrodkiem naukowym, kulturalnym oraz przemysłowym. Część obywateli szybko się tu bogaci, o czym świadczy między innymi duża liczba naprawdę drogich samochodów przemierzających ulice. I o ile rozwarstwienie społeczne jest w Kazachstanie bardzo duże i bieda stanowi tu wciąż duży problem, tak tutejsze ośrodki miejskie mogą bez kompleksów rywalizować z europejskimi. Jeśli chcecie poznać miasto bliżej odsyłam Was do anglojęzycznego tekstu koleżanki Kami »

Gdzie nocować w Ałmaty

Ałmaty coraz bardziej otwiera się na turystów, a co za tym idzie oferta noclegowa jest tu naprawdę szeroka >> Standard hoteli i hosteli pozostaje jednak dość zróżnicowany, jeśli więc nie chcecie szukać w ciemno z czystym sumieniem mogę polecić miejsce, w którym sama spędziłam kilka nocy, czyli Alma Cinema Hostel. To wygodne i przytulne lokum wyróżniające się również ciekawym designem. Duszą tego miejsca jest jednak przede wszystkim obsługa, a zwłaszcza właścicielka, która okazała się nie tylko osobą kontaktową, ale gdy zaszła potrzeba niezwykle pomocną. Łatwo możecie sprawdzić jak wiele osób podziela moją opinię >>

Ałmaty to wspaniałe miejsce wypadowe do mniej lub bardziej ciekawych miejsc, a także tych naprawdę wyjątkowych. W okolicy znajdują się między innymi:

Kanion Szaryński

Drążony w dolinie rzeki Szaryn kanion, przywodzi na myśl raczej amerykańskie krajobrazy i jest ewenementem przyrodniczym w tej części świata. Jego ściany sięgają 200 m wysokości, a rzeźba budujących go piaskowców i zlepieńców odznacza się dużą różnorodnością, co sprawia, że zarówno oglądanie kanionu z krawędzi, jak i z wnętrza zapewnia ciekawe wizualne doznania.  Poza walorami przyrodniczymi, kanion Szaryński oferuje zaskakujące bonusy osobom spędzającym tu noc ;)

Więcej o Kanionie Szaryńskim »

W Kanionie Szaryńskim nad ranem.

Jezioro Kaindy

Powstałe w wyniku trzęsienia ziemi jezioro skrywa w swych turkusowych wodach zatopiony las. Choć największa różnorodność kryje się pod powierzchnią, a temperatura wody nie zachęca do nurkowania bez pianki, naprawdę warto tu dotrzeć by choć przez chwilę pogapić się na tę krajobrazową perełkę. Nieopodal znajduje się także szlak prowadzący do położonych na różnych wysokościach jezior Kolsay.

Więcej o Kaindy »

Kaindy, zatopiony las, Kazachstan

Ałtyn Emel (Ałtyn Jemiel)

To park narodowy, którego pustynno-stepowy obszar otaczają góry. Jego nazwa wiąże się z historią mongolskiego przywódcy Czyngis – chana, a temperatury latem nawet upałolubnych mogą przerosnąć ;) Jego główne atrakcje to Śpiewająca Wydma, góry Aktau oraz wzgórza Katutau. Warto zostać tu dłużej niż jeden dzień.

Więcej informacji i zdjęć z parku »

Ałtyn Emel – Śpiewająca Wydma

W drodze do Ałtyn Emel

Meczet w Żarkencie

Żarkent położony jest zaledwie 30 km od granicy z Chinami.  Samo miasto nie wyróżnia się niczym szczególnym, będąc w pobliżu warto tu jednak zajrzeć choćby dla jednej budowli. Wzniesiono tu bowiem niezwykłą świątynię, łączącą cechy meczetu i pagody. Zbudowano ją z drewna, co jednak niesamowite, nie użyto przy tym ani jednego gwoździa. Za czasów ZSRR obiekt służył pogranicznikom za wartownię. Pełnił też funkcję pijalni herbaty. Obecnie przekształcony jest w muzeum, a od lat 60 ubiegłego wieku uchodzi za zabytek.

Można też zatrzymać się w hotelu robotniczym i poszwendać się po jego korytarzach…

A także pokręcić się po miejscowym bazarze, na którym znaleźć można całkiem sporo pyszności.

W Żarkencie.

Jezioro Kapszagaj

Kapszagaj to sztuczny zbiornik oddalony od Ałmaty o około 70 km. Miejsce, gdzie Kazachowie przyjeżdżają odpocząć po pracowitym miejskim tygodniu (gdy znudzi im się już Wielkie Jezioro Ałmaty ;) W czasie naszego pobytu najwyraźniej nikomu odpoczywać się nie chciało, bo poza dosłownie kilkoma osobami zastaliśmy zupełną pustkę. Nam zresztą miejsce nie kojarzy się specjalnie relaksująco, bo 3 godziny trwała akcja wyciągania naszego samochodu z pobocza, na którym zakopaliśmy się niemal na dobre. I tak mieliśmy szczęście, że wieczorem zatrzymał się, jak się później okazało jedyny przejeżdżający tamtędy samochód. Jeśli więc zawędrujecie w te rejony, koniecznie uważajcie na zdradliwe pobocza ;)

Na tle innych kazachskich miejsc Jezioro Kapszagaj nie wydało mi się szczególną atrakcją, jeśli jednak macie nieco więcej czasu, można się tu rozejrzeć czy orzeźwić kąpielą. W okresie letnim na pewno to docenicie ;)

Jeśli zaś uważacie, że Wasz wyjazd wzbogaci odrobina hazardu, nie pogardzicie zapewne położonym tuż obok miastem Kapszagaj, które ze względu na liczbę kasyn zwane jest kazachskim Las Vegas.

To oczywiście zaledwie wycinek z tego, co ma do zaoferowania południowo-wschodni Kazachstan. Dla bardziej ekstremalnych wspinaczy najważniejszym miejscem będzie zapewne Chan Tengri, wznoszący się na granicy Kazachstau, Kirgistanu i Chin. To najwyższy szczyt Kazachstanu i drugi co do wysokości wierzchołek gór Tienszan, a także najbardziej wysunięty na północ spośród siedmiotysięczników.

Rejon ten wiele oferuje miłośnikom gór, a także zwolennikom różnorodności. A z początkiem 2017 roku stał się dla nas jeszcze bardziej osiągalny, za sprawą zniesienia wiz do Kazachstanu. Nasze linie lotnicze uruchomiły też bezpośrednie loty do Astany. Teraz czekamy na Ałmaty :)

Artykuł Odkrywamy Kazachstan – Ałmaty i okolice pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Artykuł Przez step, góry i pustkowia – zdjęcia z kazachskich dróg pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Złote siodło Czyngis-chana

Nazwa Altyn Emel ma mongolskie korzenie, a żeby lepiej poznać jej pochodzenie, musimy cofnąć się o kilka stuleci. Dokładnie do roku 1219, gdy tereny te przemierzał Czyngis-chan ze swą armią. To właśnie jemu przypisuje się użycie po raz pierwszy określenia, które związane jest z tym miejscem do dziś. Gdy wielki przywódca ujrzał na horyzoncie wzgórza skąpane w promieniach słońca, okrzyknął je “złotym siodłem”. Stojąc w przełęczy górskiej przed wielką równiną, którą zamierzał wcielić do swego imperium, użył określenia ponownie. A “ Ałtyn Emel” to właśnie “złote siodło”.

Formalności przed wjazdem

W parku można oddawać się długim wędrówkom po spalonej słońcem pustyni czy stepie. Zanim to nastąpi, czeka nas jednak wizyta w wiosce Basszi (басшы). Kilka uliczek, dwa sklepy i… biuro, w którym musimy załatwić związane z pobytem w parku formalności (sprowadzające się przede wszystkim do kupna biletu). Bez wizyty we wspomnianym miejscu już pierwszy z dwóch szlabanów na drodze do parku może okazać się nie do przebycia.

Po wyjeździe z Basszi możemy kierować się bezpośrednio do Ałtyn Emel. Park zajmuje powierzchnię 4600 km kwadratowych, dlatego warto zostać tu dłużej niż jeden dzień. Tym bardziej, że główne atrakcje, czyli Śpiewająca Wydma, góry Aktau oraz wzgórza Katutau dzielą spore odległości.

Nocleg w Ałtyn Emel

W parku można spędzić noc, a najlepiej nadaje się do tego baza strażników parkowych, będąca niejako zieloną oazą pośrodku pustyni. Można rozstawić tam namiot, skorzystać z wody, a nawet z bani, sprawiającej jednak wrażenie dawno nieodwiedzanej. Nie jest tu wymagana żadna dodatkowa opłata. Warto jednak pilnować zapasów jedzenia (które należy zrobić przed wjazdem na teren parku). Nasze zaginęły wieczorem w niejasnych okolicznościach, a tutejsze psy były rankiem wyraźnie zadowolone.

Śpiewająca Wydma

Nad płaskim, pustynnym terenem wznosi się jedna z większych atrakcji parku. To Śpiewająca Wydma (Singing dune), która w odpowiednio wietrznych warunkach emituje charakterystyczny, dudniący odgłos. Legendy głoszą, że to dźwięki wydawane przez dusze pochowanych pod piaskami wojowników.

Latem Ałtyn Emel staje się niemal patelnią (temperatury osiagają 40-50 stopni Celsjusza), dlatego wspinaczka na wydmę w godzinach innych niż poranne okazuje się pomysłem karkołomnym i zakończyła się dla nas szybciej, niż zakładały plany. Mogliśmy za to poruszać się po niej w całkowitej samotności.

Na terenie parku znajdują się też kurhany Besshatyr (Besszatyr), będące cmentarzyskiem i miejscem kultu starożytnych plemion Saka, zamieszkujących te tereny w I wieku p.n.e.

Ałtyn Emel wygląda na miejsce surowe i nieprzyjazne do zamieszkania, lecz to tylko pozory, gdyż park wręcz obfituje w zamieszkujące go gatunki (nie licząc ryb i insektów to około 270 gatunków zwierząt). Zależnie od pory roku możemy spotkać między innymi wilki, lisy, gazele, niedźwiedzie, węże i jaszczurki, a nawet pantery śnieżne!

Ałtyn Emel praktycznie

• park udostępniony jest turystom od kwietnia do października
• biuro w Basszi otwarte jest do do 18.00, po tej godzinie nie można kupić biletów do parku. Pierwszy szlaban opuszczany jest o 19.00
• na terenie parku nie ma możliwości zrobienia zakupów, dlatego w jedzenie, a tym bardziej w duży zapas wody trzeba zaopatrzyć się wcześniej
• zbiornik wodny w bazie strażników parkowych to wylęgarnia insektów. Warto mieć ze sobą jakąś ochronę na tę okoliczność
• latem w Ałtyn Emel panuje skwar, dlatego przydatne będzie ubranie chroniące skórę, wysokie filtry UV i odpowiedni zapas wody
• po parku najłatwiej poruszać się samochodem, najlepiej terenowym

Artykuł Ałtyn Emel – złote siodło Czyngis-chana pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Na trasie do Szarynu towarzyszył nam pewien niepokój. Akurat na czas naszej podróży przypadło wprowadzenie ograniczeń w poruszaniu się w strefie przygranicznej i do miejsc takich jak Kanion Szaryński czy Wielkie Jezioro Ałmatyńskie wymagane były dodatkowe permity, których załatwianie było dla nas zbyt czasochłonne. Liczyliśmy się z tym, że możemy zostać cofnięci przed samym osiągnięciem celu. Widok budki strażniczej nieco podniósł nam ciśnienie, zwłaszcza, gdy usłyszeliśmy, że przejazd nie jest problemem, problemem są pieniądze. Na szczęście strażnik roześmiał się i wyjaśnił, że nie chodzi o żadne pozwolenie czy łapówkę, lecz o zwykły bilet wstępu. Odetchnęliśmy, zapłaciliśmy, a ze strażnikami mieliśmy jeszcze okazję się spotkać. Ale o tym później :)

Zachód słońca w Kanionie Szaryńskim

Nad krawędź Szarynu dotarliśmy w idealnym momencie. Zachodzące słońce oświetlało skały w głębi kanionu, wydobywając ich barwę i fakturę. Pogapiliśmy się tak aż do chwili, gdy światło w kanionie zgasło. Zostawiliśmy samochód na górze, a sami ruszyliśmy serpentyną w dół wąwozu, by zanocować w jego wnętrzu. Wędrówka zajęła nam około godziny. Z początku mogliśmy przyglądać się wystającym ponad nami skalnym formacjom. Trzeba przyznać, że robią duże wrażenie, a późna pora dodała im nieco tajemniczości. Najbardziej widowiskowa część kanionu to tak zwana Dolina Zamków. Do celu dotarliśmy po zmroku. Nie byliśmy w stanie ocenić walorów miejsca, w którym rozbijaliśmy namioty. Słyszeliśmy, że tuż obok przepływa rzeka. Wiedzieliśmy też, że otaczają nas strome skalne ściany. Reszta, aż do rana pozostawała tajemnicą.

Impreza wśród skał

Jeszcze przed osiągnięciem celu, spotkaliśmy strażnika, u którego wcześniej kupowaliśmy bilety. Pokazał gdzie możemy się rozbić i poprosił, żebyśmy po rozstawieniu namiotów podeszli do pobliskiego baru. Byliśmy na dnie kanionu. Bar? Nie spodziewałam się niczego ponad niewielką budką, w której można kupić przekąski i napoje. Nie doceniłam jak widać kazachskiej inicjatywy. Wspomniany bar był nieco większy niż myślałam, a dobiegająca z niego muzyka znacznie głośniejsza niż można by się po takim miejscu spodziewać. Wokół stołów siedziała spora gromadka sącząca piwo, a szisza krążyła z rąk do rąk. Tuż obok inna grupa tańczyła w rytm różnorodnych melodii. Jednym słowem impreza na całego.

Okazało się, że rozrywkowa ekipa to głównie ludzie związani z kanionem, między innymi strażnicy, czy pracownicy zaplecza turystycznego. Przyjezdnych było jak na lekarstwo. Gospodarze nie pozwolili, byśmy siedzieli z boku. Po chwili szisza krążyła już i wśród nas, a co niektórzy zadbali o to, byśmy zbyt często nie schodzili z parkietu. Wyobrażałam sobie, że noc w kanionie upłynie nam spokojnie, głównie na toczonych przed namiotem rozmowach i wsłuchiwaniu się w szum Szarynu.

Dość huczna impreza w takim miejscu w ogóle nie przyszła mi do głowy i była przeżyciem z rodzaju tych abstrakcyjnych. Prawdę mówiąc, mimo że bawiłam się bardzo dobrze, nie pasuje mi tworzenie imprezowni w takich miejscach. Zwłaszcza, że w Szarynie wszystko dopiero się rozkręca. Imprezownia działa ledwo od miesiąca, a strażnicy utrzymują, że bawią się tam dzień w dzień. Planowane jest ponoć poszerzanie turystycznej infrastruktury, łącznie z wybudowaniem SPA. Mam nadzieję, że do tego nie dojdzie, bo sam kanion jest naprawdę wystarczającą atrakcją, a im bardziej dziki i naturalny, tym lepiej.

Wieczór nie upłynął nam jednak tylko na imprezie, ale i rozmowach z miejscowym towarzystwem, nie kazachskim jak się okazało, lecz ujgurskim.

Ujgurzy

Ujgurzy są grupą etniczną pochodzenia tureckiego, o korzeniach sięgających co najmniej 1600 lat wstecz. Prawdopodobnie są spokrewnieni z Hunami, a założone w VIII wieku ujgurskie imperium sięgało od Morza Kaspijskiego po Mandżurię. Jednak już wiek później, zostało podbite przez Kirgizów, a przyczyniły się do tego ujgurskie wojny domowe. Na przestrzeni lat Ujgurzy wcieleni byli między innymi do imperium Dżyngis-Chana i kolejne mongolskie potęgi, by ostatecznie dostać się pod panowanie Chin.

Obecnie zdecydowana większość z około 12 milionowej populacji Ujgurów zamieszkuje Ujgurski Autonomiczny Region Sinkiang w Chinach. W Kazachstanie żyje ich około 250 000, głównie na południu kraju, między innymi w okolicach Ałamty.

W wyniku licznych migracji i dokonanych na nich podbojów, Ujgurzy porzucili swe pierwotne wierzenia oparte na szamanizmie i animizmie. Wiarę w niebiańskiego boga Tengri oraz duchy przodków zastępował z początku manicheizm i buddyzm, by ostatecznie wyparł je islam, który jest dziś ich główną religią. Mimo burzliwej przeszłości i braku własnego państwa, Ujgurzy nigdy nie zatracili tożsamości i dążeń do autonomii. Świadectwem tego są liczne zrywy wolnościowe i powstania. W ciągu zaledwie stu lat, między 1759 a 1864 rokiem, wzniecili bunt aż 42 razy, doprowadzając w końcu do utworzenia państwa. Zostało ono jednak podbite przez Chiny na nowo.

Obecnie Ujgurzy, zmuszani do przejmowania chińskiego języka i kultury, nadal walczą o autonomię. Walka ta przybiera także formę partyzantki, a prym wiodą tu Islamski Ruch Wschodniego Turkiestanu i Organizacja Wyzwolenia Wschodniego Turkiestanu. Mimo uciekania się także do aktów terroru, sprawa Ujgurów przez media jest właściwie ignorowana, a cały konflikt dla większości świata nie istnieje. Jeśli nic w tej kwestii nie ulegnie zmianie, szanse na odzyskanie ujgurskiej autonomii bliskie będą zeru.

Ujgurzy opowiadali nam między innymi o swym pochodzeniu i różnicach między ich, a kazachską mową. Podkreślanie tych różnic było dla nich bardzo ważne i wiązało się zapewne właśnie z potrzebą zachowania odrębności kulturowej.

Spotkanie z Ujgurami.

O wschodzie

Zasnęliśmy sporo później niż planowaliśmy. Pierwsze przebudzenie nastąpiło wraz ze wschodem słońca. Choć w dole nie był on zbyt spektakularny, rozżarzone szczyty otaczających skał zostały pięknie wyeksponowane. Wtedy też zobaczyliśmy w jak urokliwym otoczeniu spędziliśmy noc.

Kolejne przebudzenie nastąpiło kilka godzin później. Zebraliśmy obozowisko i ruszyliśmy w dalszą eksplorację kanionu. Wracaliśmy tą samą drogą, którą przyszliśmy. Teraz formacje skalne mogliśmy podziwiać w pełnej okazałości.

Kanion Szaryński – jak dojechać z Ałmaty

Jeśli po Kazachstanie podróżujemy samochodem, dojazd do kanionu nie powinien sprawić nam kłopotu. Nieco więcej zachodu wymaga za to dostanie się tam transportem lokalnym. Należy złapać autobus z dworca Sayakhat w Ałmaty do Kegen albo Narynkol i wysiąść na zjeździe w stronę kanionu. Najlepiej jeszcze przed startem dogadać z kierowcą, żeby się tam zatrzymał. Stamtąd to jeszcze 10-12 km które można pokonać stopem, taksówką lub spacerem. Ponieważ Kazachstan zwiedzaliśmy wynajętym samochodem, osobiście nie przerabiałam tego wariantu. Informacje pochodzą z ulotki dla turystów, którą dostałam w hostelu w Ałmaty. Dlatego na miejscu warto dopytać, czy są to informacje aktualne i w jakich godzinach startują autobusy.

Informacje praktyczne:

• kanion położony jest w południowo wschodnim Kazachstanie, ok. 220 km od Ałmaty
• Koszt wstępu do kanionu Szaryńskiego – 750 KZT osoba
• nie musicie obawiać się wieczornego hałasu. Muzykę z baru słychać tylko w jego bezpośrednim pobliżu.
• ponoć w kanionie występują skorpiony, jednak ostatnio zostały sztucznie wytępione. Nie wiadomo kiedy pojawią się kolejne.
• jeśli ktoś nie przepada za chodzeniem, w dół kanionu może zjechać quadem z przyczepą zabierającą całe grupy. Dotyczy to także drogi powrotnej.

Spodobał ci się Kanion Szaryński? Odwiedź też Kanion Skazka w sąsiednim Kirgistanie >>

Artykuł W Kanionie Szaryńskim – Dolina Zamków i Ujgurzy pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Co do reszty wydatków, możecie skalkulować je przy pomocy poniższej listy.

Choć w Kazachstanie można wymienić naszą rodzimą walutę, nie jest to zbyt opłacalne. Zamiast złotówek, lepiej jechać tam z dolarami lub euro i wymienić je na miejscowe KZT (Tenge).

Przewrót walutowy:

Dla ułatwienia miałam przeliczyć Wam ceny na złotówki, ale mija się to z celem. Dosłownie kilka dni temu, aby uniezależnić się od niestabilnej gospodarki rosyjskiej i słabnącego rubla,  w Kazachstanie wprowadzono wolny przepływ waluty. Oznacza to, że kurs tenge zależny będzie od stanu gospodarki światowej, a władze i Bank Centralny nie będą weń ingerować. W kraju nastąpiła ogromna aktywność w zakresie najpierw kupna, a potem sprzedaży dolarów. Sytuację trudno nazwać stabilną. Przeliczając na złotówki, ceny są dzis nawet o ¼ niższe niż jeszcze przed tygodniem. Nie waidomo jednak jak długo taki stan rzeczy się utrzyma. W najbliższym czasie można spodziewać się znacznych wahań.

Dziś 100 KZE to 1,55 PLN. Polecam jednak sprawdzić przelicznik na dany dzień, bo jeszcze w zeszłym tygodniu było to około 2 PLN.

Kazachstan – ceny jedzenia, transportu, atrakcji:

Artykuły spożywcze

• woda 1,5l – 100 -150 KZT
• chleb – 80 – 100 KZT
• serki topione – 220 – 250 KZT za opakowanie 8 sztuk
• kiełbasy – 150 – 300 KZT za 100 gr
• ogórki – 150 KZT za kg
• pomidory – 200 KZT za kg
• piwo w sklepie – 120 – 160 KZT miejscowe i okoliczne, z dalszego importu mogą być ponad 2x droższe
• jogurty pitne – 150 – 200 KZT
• czekolada – 250 KZT (miejscowa), importowana kosztuje nieco więcej
• miód – 90 – 150 KZT mały słoiczek po deserze Gerber 
• mleko – 200 – 250 KZT
• obiad w knajpie w Ałmaty – 800 – 3000 KZT i wiecej, jeśli kogoś standardowe menu nie zadowoli ;)
• obiad w mniejszej miejscowości – 500 – 1000 KZT

Transport i podróżowanie po kraju

• benzyna – 100 – 120 KZT za litr 92 (czyli tej lepszej ;)
• wypożyczenie samochodu do jazdy poza miastem (od razu zaznaczę, że nie jest to prosta sprawa) – 100$ doba, powyżej tygodnia cena dobowa nieco niższa
• taksówka z lotniska do miasta (Ałmaty)- 2500 KZT (na lotnisku panuje zmowa, mała szansa, że ktoś się wyłamie i zawiezie taniej, choć warto spróbować)
• taksówka z miasta na lotnisko (Ałmaty) – 1250 KZT
• marszrutka z Biszkeku do Ałmaty – 1500 KTZ osoba

Tenge – waluta Kazachstanu; Omer Yalcinkaya photo

Wstępy do Parków Narodowych i atrakcji przyrodniczych

• Park Narodowy Altyn Emel – 850 KZT osoba
• Kanion Szaryński – 750 KZT osoba
• Jezioro Kajyngdy (Kaindy) – 700 KZT osoba + dodatek za samochód

Zakwaterowanie

• hostele w Ałmaty – od 1500 KZT za łóżko, 2500 KTZ to jeszcze przyzwoita cena
• hotele robotnicze w mniejszych miastach – od 5000 KTZ za dwuosobowy pokój. Przy braku wody należy targować się o zniżkę, będzie taniej o 1000 lub 2000 KZT
• pensjonaty w mniejszych miastach – od 3000 KTZ za pokój
• kemping – 500 KTZ osoba. Nie ma jednak problemu z rozbijaniem namiotu „na dziko”.

Łączność

• połączenia telefoniczne w roamingu do Polski – 9,98 zł
• sms w roamingu do Polski – 1,50 zł
• starter tel – 1000 KZT + doładowanie (1200 KTZ za spory pakiet)

Dane są aktualne, jednak z uwagi na opisaną powyżej sytuację, nie wiem jak długo takimi pozostaną. Bez reklamacji proszę ;)

Sprawdź na jakie niespodzianki w Kazachstanie warto się przygotować >>

Artykuł Ceny w Kazachstanie, czyli ile może kosztować wyjazd pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.