Obchody Święta Zmarłych w Meksyku są barwne i głośne. To kolorowe parady, trupie makijaże, przystrajanie domów i miast oraz czuwanie lub zabawa na cmentarzu przez całą noc. Więcej o historii, obchodach i symbolice święta, a także niespodziankach czekających w świątecznym Mexico City przeczytacie w poprzednim wpisie >>

O ile skupiał się on na tym, co zaoferowało nam Dia de Muertos za dnia, poniżej nieco o tym, jakie niespodzianki szykowała dla nas meksykańska noc.

Zdecydowaliśmy się na spędzenie jej w Xochimilco, części miasta Meksyk słynącej z tradycyjnych, lecz bardziej kameralnych obchodów niż w centrum stolicy. Xochimilco to także miejsce znane z kanałów, które są pozostałością po precyzyjnym systemie transportu wodnego zbudowanego przez cywilizację Meszików (Azteków).

Przyjazd do Xochimilco 

Do Xochimilco dotarliśmy pod wieczór, teoretycznie w sam raz, aby wziąć udział w obchodach święta. Początki wieczoru nie zwiastowały jednak niczego dobrego. Zarezerwowany przez nas nocleg “kilka minut piechotą od kanałów” okazał się od nich oddalony 20 minut jazdy samochodem (którego na imprezę nie zamierzaliśmy zabierać). Dowiedzieliśmy się zresztą o tym po uprzednim odwiedzeniu pobliskiej wioski, którą wzięliśmy za centrum wydarzeń właśnie ze względu na bliską odległość od naszej kwatery. Tam powiedziano nam, że w wiosce jest już właściwie po wszystkim, a nad kanały czeka nas około pół godziny jazdy.

Nasze nieco zrezygnowane spojrzenia przyciągnęła stojąca samotnie taksówka. Po dłuższej chwili zastanowienia załadowaliśmy się do środka i poprosiliśmy o kurs nad kanały Xochimilco (raczej nas nie naśladujcie, gdyż w Meksyku odradza się korzystania z taksówek “z ulicy”. Znacznie bezpieczniej jest zadzwonić do konkretnej korporacji). Podróż odbyła się na szczęście bez zakłóceń i dwa kwadranse później wysiedliśmy przy charakterystycznych dla Xochimilco kolorowych łódkach. 

Od początku było tu jednak podejrzanie cicho, a na ulicach nie działo się właściwie nic. Od czasu do czasu spotykaliśmy poprzebieranych mieszkańców, trafiliśmy do garażu robiącego za horror house, jednak hucznej zabawy nic nie zapowiadało. Nieco zrezygnowani zaczęliśmy błąkać się po okolicy analizując jak daleko mamy stąd do najbliższego cmentarza. A było daleko na tyle, że postanowiliśmy udać się tam dopiero następnego dnia, by choć zobaczyć przystrojoną świątecznie nekropolię. Było to poniżej naszych oczekiwań, ale cóż, w podróży nie wszystko wychodzi tak, jak byśmy chcieli. I gdy już nieco zniechęceni wędrowaliśmy po uliczkach Xochimilco, usłyszeliśmy w oddali śpiewy i dźwięki muzyki. Z początku ciche, jednak narastające z każdym krokiem. Niedługo później dostrzegliśmy majaczące w oddali postaci, które już niebawem okazały się kierować prosto na nas.

Parada podczas Dia de los Muertos  

I tak tajemnica pustek w mieście została rozwiązana. Kiedy my błąkaliśmy się po uliczkach Xochimilco, jego mieszkańcy zebrali się w jednym miejscu, by niebawem ruszyć przez miasto w roztańczonej paradzie. Znalazłszy się na drodze rozbawionego tłumu, ruszyliśmy w miasto wraz z nim, znów poniekąd przez przypadek znajdując się w centrum wydarzeń. Przeszliśmy tak razem kilka kilometrów, aż do momentu gdy impreza zaczęła przygasać, a ludzie rozeszli się, by poczynić przygotowania do dalszej części wieczoru.

Pech chciał, że do najbliższego cmentarza mieliśmy spory kawałek, a opcje transportu nie rozpieszczały. Postanowiliśmy zatem coś zjeść i przemyśleć co zrobić z tak pięknie rozpoczętym wieczorem. Głód mieliśmy chyba wypisany na twarzach, bo po chwili zaczepił nas jeden z miejscowych i zaproponował spacer do jego knajpki. Spacer okazał się skakaniem z łódki na łódkę, bo tylko tak można było dostać się do miejsca, które i z knajpką jak się okazało niewiele miało wspólnego. Na ganku stał po prostu prowizoryczny grill, obok skrzynka piwa z pobliskiego sklepu i leciwy boombox grający lokalne przeboje. Klimat w sam raz na ogarnięcie kilku tacos i quesadilli. Ponieważ przestrzeni nie było tam zbyt wiele, a pan naganiacz skutecznie pozyskiwał klientów, po pewnym czasie postanowiliśmy zwolnić miejsce kolejnym głodnym, a sami (skacząc po łódkach) udaliśmy się dalej.

Nowe znajomości

Nadal bez konkretnego planu, postanowiliśmy wstąpić jeszcze na jedno. Padło na kameralny lokal Senora Michel, gdzie biesiadowało już nieco uczestników niedawnej parady. Zamówiliśmy po piwie, później drugim, coraz lepiej zaznajamiając się z (jak się okazało) właścicielem lokalu. Alex spędził kilka lat w Europie, co znacznie wpłynęło na jego znajomość angielskiego i podniosło poziom naszej konwersacji (hiszpańskim operowaliśmy bowiem wówczas na poziomie podstawowym). Do rozmowy przyłączało się coraz więcej znajomych Alexa, bawiących się wcześniej w pokoju na zapleczu. Na stół wjechały przekąski i kolejne trunki a atmosfera stawała się coraz bardziej swobodna. I kiedy wydawało się, że jesteśmy w środku imprezy, Alex oznajmił, że niestety niebawem musi zamknąć lokal. Wyjaśnił, że wszyscy razem wybierają się na cmentarz.

“A może chcecie jechać z nami!?” 

“Serio?”

“Chodźcie, w Święto Zmarłych nie może ominąć was najlepsze!”

Długo nie daliśmy się prosić. Krótka wymiana spojrzeń i już po chwili wsiadaliśmy do jednego z dwóch jadących na cmentarz samochodów. Poza nadmiarową liczbą osób musiały się w nich zmieścić duże głośniki i spory zapas piwa, po który zatrzymaliśmy się po drodze. Tak zaopatrzeni, około pół godziny później znaleźliśmy się na miejscu.

Noc na cmentarzu – esencja Dia de Muertos

Kolorowe przebrania i trupie makijaże, przystrojone miasta i głośne parady, wszystko to składa się na niesamowity klimat meksykańskiego Święta Zmarłych. Jednak nic z wyżej wymienionych nie równa się atmosferze, panującej w nocy na miejscowych cmentarzach. Gdy dojechaliśmy na miejsce lekko po północy, nekropolię wypełniały tłumy. Przystrojone aksamitkami groby stają się centrum wydarzeń tej nocy. Zgromadzeni wokół nich ludzie zachowują się bardzo różnie. Jedni czuwają przy nagrobkach w skupieniu, drudzy tylko rozmawiają, inni jedzą i piją (z naciskiem na to drugie), jeszcze inni śpiewają i tańczą. Przy niektórych mogiłach odbywa się regularna impreza, z akompaniamentem orkiestry lub sporej wielkości głośników. Wszystkich zaś łączy jedno – oczekują powrotu zmarłych bliskich na tę jedną noc. Cmentarze wypełnia tej nocy niesamowita energia, a dudnienie basów niesie się kilometrami nad miastami Meksyku. 

Dla większości Meksykanów święto zmarłych nie jest świętem smutnym. Dia de los Muertos to czas radosnego wspominania tych, którzy odeszli oraz nadziei, że kiedyś wszyscy spotkamy się w lepszym świecie po drugiej stronie. 

Ten, jak i wiele innych tematów mieliśmy okazję poruszyć, pozostając na cmentarzu do 4.00 nad ranem. Udział w świątecznych obchodach był dla mnie jednym z najważniejszych doświadczeń podczas wizyty w Meksyku, a wspomnienie towarzyszącej mu atmosfery do dziś budzi we mnie niemałe emocje. Jestem wdzięczna, że meksykańscy znajomi umożliwili nam spędzenie tej niezwykłej nocy razem z nimi i że świąteczna noc właśnie tak się potoczyła. Lepiej po prostu nie mogła.

Zobacz obchody Dia de Muertos w Mexico City >>

Meksyk samochodem – sprawdź czy to dobry pomysł >>

Artykuł Magiczna noc na cmentarzu – Dia de Muertos w Xochimilco pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Obchody Dia de Muertos

Obchody Dia de los Muertos są niezwykle barwne i intensywne. To przetaczające się przez Meksyk parady, przystrajanie domów i całych miast, gotowanie zmarłym ich ulubionych posiłków i czuwanie lub zabawa na cmentarzu przez całą noc. Wszystko w akompaniamencie muzyki, czaszek i trupich przebrań wszelkiej maści.

Pochodzenie Dia de los Muertos

W dużym skrócie można powiedzieć, że Dia de Muertos w formie znanej obecnie, jest dzieckiem i konsekwencją meksykańskiej rewolucji, która doprowadziła do głębokich zmian społecznych w kraju. Po jej zakończeniu, w latach 20-tych XX wieku, Meksyk wolny był od dyktatorskiej władzy, zyskał nowe prawodawstwo i granice, lecz wciąż zmagał się z brakiem spoiwa. Czegoś, z czym mogliby utożsamiać się wszyscy, tak różni od siebie Meksykanie. Ludzie mówiący różnymi językami (zarówno rdzennymi jak językiem kolonizatorów), mający różne, rodzące bolesne konflikty pochodzenie (rdzenne oraz hiszpańskie), odmienną kulturę i tradycje, potrzebowali punktu stycznego. Elementu tożsamości, który nie tylko spoi ich wewnętrznie, ale przede wszystkim wyróżni spośród innych. Czegoś typowo “meksykańskiego”. 

By meksykańskość tę odszukać, siły swe połączyli miejscowi politycy, filozofowie oraz… spece od turystyki. A że w budowaniu tożsamości ważnymi czynnikami są historia oraz religia, punktu zaczepienia szukali na ziemiach rdzennych mieszkańców oraz w ich wierzeniach. I tak doszli do wniosku, że założenia doskonale spełnia właśnie Święto Zmarłych. Nie sama jego idea, bo ta znana jest na świecie powszechnie, lecz jego obchody, mające odcinać się zwłaszcza od hiszpańskich czy tych z USA.

To dlatego począwszy od lat 20-tych zaczęto tak mocno podkreślać przedhiszpańską i pogańską naturę Święta Zmarłych jak i jego symboli. I choć część z nich faktycznie możemy odnaleźć w obrzędowości Azteków (którzy sami zwali siebie Meszikami), Majów czy Totonaków, badacze coraz częściej podkreślają, że obchody mają korzenie europejskie. Większość Meksykanów odwołuje się jednak do rdzennego rodowodu święta, a idea odnalezienia tego, co typowo meksykańskie, znalazła swój szczęśliwy finał.

Geneza obchodów Dia de los Muertos to temat skomplikowany i wielowątkowy, kryjący nadal wiele tajemnic. Jednak niezależnie od pochodzenia, a także faktu że do niektórych rejonów kraju dotarły dopiero kilkadziesiąt lat temu, obchody Święta Zmarłych w Meksyku są jedyne w swoim rodzaju i nieodłącznie kojarzą się właśnie z tym krajem.

W 1960 roku ogłoszono je świętem narodowym, a w 2008 roku wpisano na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO.

Z Jamesa Bonda na ulice Meksyku

O tym, jak obchody Święta Zmarłych w Meksyku wciąż ewoluują mogliśmy przekonać się zaledwie kilka lat temu. 24-tą część przygód agenta Jamesa Bonda – “Spectre”, otwiera scena przedstawiająca uliczną paradę w Mexico City, w której udział biorą wszelkiej maści “truposze”. I choć sugeruje ona ścisły związek z obchodami Święta Zmarłych, w rzeczywistości przed emisją filmu… wcale się ona nie odbywała. W każdym razie nie w takiej formie, nie w stolicy i nie na tydzień przed samym świętem. 

Ponieważ jednak spodziewano się, że po obejrzeniu filmu turyści przybywający do Meksyku będą rozczarowani brakiem takowej atrakcji, postanowiono ją zorganizować. I tak od 2016 roku, na tydzień przed Świętem Zmarłych, filmowa kreacja ożywa na ulicach Mexico City, powoli na stałe wpisując się w świąteczne obchody.

Jak się jednak okazuje i tu sprawy nie pozostawiono przypadkowi. Ponoć przedstawienie w filmie parady było pomysłem samego meksykańskiego rządu, który zaoferował producentom pokaźną sumkę za samą tę scenę, jak i korzystne przedstawienie w filmie stolicy Meksyku.

O tym jak i o wielu ciekawostkach z tego kraju możecie przeczytać między innymi w książce “Dzieci szóstego Słońca” Oli Synowiec, która prowadzi również blog będący kopalnią wiedzy o tym kraju. Zarówno książkę jak i blog bardzo Wam polecam >>

Ofrendas – ołtarze dla zmarłych

W okresie poprzedzającym Święto Meksykanie przygotowują ofrendas, czyli poświęcone zmarłym ołtarzyki. Stają się one nieodłącznym elementem lokalnego krajobrazu, a zobaczymy je na ulicach, w hotelach, restauracjach, bibliotekach, a nawet stacjach benzynowych. Nie wszystkie wystawiane są na widok publiczny, a zdecydowana ich większość skrywa się w zaciszu meksykańskich domów. 

Wystawność ofrendas różni się zależnie od regionu, jednak niemal zawsze znajdziemy na nich:

• Zdjęcie zmarłego, któremu poświęcony jest ołtarzyk. Uwaga, Meksykanie poświęcają ofrendas nie tylko zmarłym członkom rodziny czy postaciom historycznym, ale również bohaterom literackim i filmowym. Jeśli więc nie oglądaliście jakiegoś filmu, a macie to w planach, uważajcie na spojlery. Jeśli zdjęcie bohatera zdobi lokalny ołtarzyk, możecie łatwo wywnioskować o jego losie. W zeszłym roku na uniwersytecie w Mexico City zorganizowano konkurs na najpiękniejszy ołtarzyk poświęcony bohaterowi rewolucji meksykańskiej – Emiliano Zapacie. Pokryły one niemal cały plac Santo Domingo.

• Aksamitki – pomarańczowe kwiaty, które w okolicach święta zmarłych zdobią również cmentarze i meksykańskie ulice. Ponoć ich zapach upodobały sobie dusze zmarłych i to właśnie on pomaga im odnaleźć drogę do ołtarzyka i żyjących członków rodziny. Są to również kwiaty sezonowe, kwitnące właśnie w okolicach Dia de Muertos, a przy okazji tanie. Wolę jednak wierzyć, że to pierwsza przyczyna jest powodem ich ogromnej popularności ;)
• Przedmioty bliskie zmarłemu bądź profesji, którą się zajmował. Może to być dosłownie wszystko: instrumenty, ubrania, biżuteria, figurki przedstawiające ulubione zwierzęta, książki, papierosy i każdy przedmiot, który może ucieszyć przybywającego na tę jedną noc w roku nieboszczyka.
• Jedzenie i picie, gdyż przybywający umarły powinien w swoje święto odpowiednio się  posilić. Na ołtarzach lądują zatem ulubione potrawy i napoje, z tequilą, mezcalem i coca-colą włącznie. Upodobania co do diety bywają oczywiście różne, jednak niezależnie od nich na większości ofrendas znajdziemy tak zwany chleb zmarłego (pan de muerto). To słodkie pieczywo, przybierające najczęściej formę bułeczki ozdobionej na górze ciastem uformowanym na kształt przecinających się piszczeli. Pojawia się on w piekarniach nieco wcześniej i jest zwiastunem nadchodzących świąt.
• Czaszki – z cukru lub czekolady, pod postacią gipsowych lub drewnianych figurek, ludzkie i zwierzęce – występują w przeróżnych wariantach i są nieodłącznym elementem Dia de los Muertos.

Na Zocalo z prezydentem

Jeden z największych symbolicznych ołtarzy znajduje się na głównym placu, Zocalo, w Mexico City. To właśnie tam spotkała nas pierwsza tego dnia niespodzianka. I to z przytupem. Ponieważ mieszkaliśmy bardzo niedaleko, tam zaczynaliśmy większość spacerów. Wyszliśmy około 10.00 i planowaliśmy udać się na zwiedzanie jednej z okolicznych dzielnic. Gdy doszliśmy na plac zauważyliśmy, że zebrała się tam spora grupa osób, w tym pięknie przystrojone Catriny w damskim jak i męskim wydaniu. Tłum sprawiał wrażenie jakby na kogoś czekał, a gdy usłyszeliśmy pokrzykiwania “El presidente!” i zobaczyliśmy że ludzie formują korytarz, zrozumieliśmy, że przez przypadek znaleźliśmy się w centrum ważnych wydarzeń.

Skandowanie narastało, a po kilku minutach mogliśmy zobaczyć jak prezydent Meksyku, Andrés Manuel López Obrador, przechadza się w towarzystwie przystrojonych osób, przybija piątki z kolorowymi Catrinami i pozuje z nimi do zdjęć.

Jak się okazało, chwilę wcześniej prezydent wziął udział w inauguracji ołtarza Ofrenda Monumental na głównym placu stolicy. Poddał się także tradycyjnemu rytuałowi oczyszczania dokonywanego przez przybyłych na Zocalo szamanów. 

Więcej zdjęć z całego wydarzenia możecie zobaczyć tu >>

Obecnie Dia de Los Muertos obchodzi się w całym kraju. Ponieważ przebywaliśmy akurat w Mexico City, zdecydowaliśmy się na świętowanie w najbliższej okolicy. Stanęło na Xochimilco, części miasta słynącej z tradycyjnych, lecz bardziej kameralnych obchodów niż w centrum stolicy. Xochimilco to także miejsce słynące z kanałów, które są pozostałością po precyzyjnym systemie transportu wodnego zbudowanego przez cywilizację Meszików. 

O tym co nas tu spotkało i jak potoczyły się dalsze obchody meksykańskiego święta przeczytacie w kolejnym wpisie >>

Więcej zdjęć z Polski i ze świata znajdziecie na moim Instagramie. Zachęcam do obserwowania zwłaszcza, że zaczęłam niedawno i dopiero „rozkręcam się” na tym kanale :)

Meksyk samochodem – sprawdź czy to dobry pomysł >>

Artykuł Dia de los Muertos – Święto Zmarłych i symbol Meksyku pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Jednym z pierwszych pisanych źródeł wiedzy o sokolnictwie jest traktat Ktesjasza z Knidos z początku V wieku p.n.e. opisujący polowania na lisy i zające, z użyciem orłów oraz sposoby układania ptaków drapieżnych, przez ludy centralnej Azji. I choć polowanie z ptakami łowczymi praktykowane było w różnych formach na wszystkich kontynentach, to właśnie w Azji Środkowej do dziś aktualny jest trącący romantyzmem obrazek nomady mknącego na koniu z dzikim ptakiem u boku.

Choć Kirgiz z konia nie zszedł, prawdziwym nomadą już nie jest. Za czasów sowieckich, wraz z kolektywizacją rolnictwa mieszkańców Kirgistanu zmuszono do osiadłego trybu życia w zakładanych naprędce wioskach i miastach. Tradycyjny nomadyzm zastąpił osiadły tryb życia, a tych, którzy nadal żyją mobilnie nazwać możemy raczej pół-nomadami, wracającymi co i raz do stacjonarnego schronienia. Koniec ery nomadów sprawił, że polowania przy użyciu ptaków przestało być niezbędne dla wyżywienia kirgiskich rodzin. Stopniowo jednak zwyczaj ten z czysto praktycznego przerodził się niemal w formę sztuki, a przez wielu Kirgizów, podobnie jak jurta >>, traktowany jest jako nieodłączna część kulturowej tożsamości. Ludzie praktykujący sztukę szkolenia ptaków drapieżnych nazywani są tu „Bürkütchü” i „Kushchu” i cieszą się wśród społeczności szacunkiem. I choć tradycja polowań z orłami jest w Kirgistanie ciągle żywa, z każdą dekadą liczba prawdziwych sokolników się zmniejsza.

Polowanie z orłami w Kirgistanie

Choć nazwa sugeruje jakoby do polowań wykorzystywano głównie sokoły, w sokolnictwie z powodzeniem sprawdzają się jastrzębie, krogulce czy orły. I to właśnie te ostatnie, szczególnie w żeńskim wariancie, cieszą się w Kirgistanie, jak również w Kazachstanie i Mongolii, największym poważaniem i respektem. W tajniki miejscowego sokolnictwa wprowadzał nas Rusłan – sokolnik, którego skrzydlaci podopieczni święcili triumfy w niejednych sokolniczych zawodach. Jak sam stwierdził, oswajanie sokołów to łatwizna, a prawdziwe wyzwanie stanowią orły i to ich posłuszeństwo, a szczególnie orlic, jest największą nagrodą dla parającego się sokolnictwem Kirgiza.

Orły to ponoć najinteligentniejsze z drapieżnych ptaków, a układanie i polowanie z orłem wymaga większej specjalizacji. To jednak z nimi można osiągnąć najbliższy kontakt. Ptaki te najbardziej przywiązują się do swego opiekuna i są w stanie rozpoznać go wśród innych ludzi. Ułożenie orła to zatem trudna sztuka, gdy się jednak powiedzie, ptak służy opiekunowi przez wiele lat.  Jednak niezależnie od gatunku, drapieżny ptak traktowany jest tu często jak członek rodziny.

Orzeł – krótka instrukcja obsługi

Oto kilka dodatkowych  informacji na temat orłów pozyskanych bezpośrednio od ich opiekuna:

• Do polowań najczęściej wykorzystuje się samice. Są one większe i silniejsze od samców, a także bardziej drapieżne i agresywne.
• Wstępne szkolenie młodego ptaka zajmuje około 3 miesięcy, zaś starsze osobniki wymagają około roku przygotowań i w ich przypadku nauka skupia się głównie na wyrobieniu nawyku powrotu.
• Wzrok orłów sięga bardzo daleko, a swą ofiarę są w stanie dojrzeć nawet z odległości 3 km. Rejestrują one jednak głównie ruch, dlatego obiekty pozostające nieruchomymi mogą zostać przez ptaka pominięte nawet z bliska.
• Wśród orłów zdarzają się akty kanibalizmu i to u najmłodszych osobników. Samica składa zazwyczaj dwa jaja, często jedno żeńskie i jedno męskie. Jeśli pierwsza wykluwa się samica, jako osobnik silniejszy prawdopodobnie zje ona drugie jajko, nie dopuszczając do narodzin brata lub zabije go tuż po narodzinach. Jeśli pierwszy urodzi się samiec, najczęściej nic się nie dzieje i pisklaki spokojnie dorastają we dwójkę.
• Orły najczęściej trzymane są przez człowieka do 15 lat, po czym wypuszczane są na wolność. Przez około rok trwa okres przygotowawczy.
• Siłę orła poznaje się po jego nogach i szponach, zaś wiek przede wszystkim po upierzeniu.
• W układaniu i polowaniu z orłami, a także innymi ptakami używa się tak zwanych karnali, czyli kapturków zakładanych na głowę. Ten perski wynalazek zasłania oczy ptaka, co służy jego uspokojeniu i wyciszeniu. Zakłada się go podczas zabiegów pielęgnacyjnych, transportu lub w innych stresujących dla dla ptaka sytuacjach. Zdjęcie karnala może być też dla ptaka sygnałem o nadejściu czasu polowania.
• Gdy orzeł upoluje ofiarę, nie zjada jej dopóki pozostaje ona żywa. Drapieżnik ściska ją aż do  momentu ustania akcji serca i dopiero gdy zwierzę jest martwe, przystępuje do jego konsumpcji. Wówczas jednak nie jest wybredny i zjada wszystko, łącznie z kośćmi i sierścią, którą później nierzadko wymiotuje. Orzeł żywi się jednak tylko świeżym mięsem i z daleka omija nieświeżą padlinę, która mogłaby mu poważnie zaszkodzić, a nawet zabić. Posiłek z lisa lub wilka wystarczy na zaspokojenie głodu na około 10 dni.

Sokolnicy w Kirgistanie – tradycja czy przedstawienie dla turystów?

Nie da się ukryć, że dziś pokazy sokolnicze są w Kirgistanie formą turystycznej atrakcji, a dla Kirgizów sposobem zarobku. Nie zostały jednak sprowadzone tylko do roli szopki odgrywanej ku uciesze przyjezdnych. Łowy z pomocą drapieżnych ptaków traktowane są przez niektórych jako nieodłączna część kulturowej tożsamości, a sokolnicy, także Ci organizujący pokazy dla turystów, oddają się im również na co dzień i czują się zobowiązani do jej podtrzymania. Prawda jest jednak taka, że tradycja ta powoli zanika, a liczba prawdziwych sokolników z każdą dekadą maleje dość znacznie. Nie brakuje również aktorów jedynie pozujących z dzikimi ptakami, którzy z sokolnictwem mają wspólnego niewiele lub nic.

Jednym z głównych ośrodków związanych z sokolnictwem w Kirgistanie są okolice Bokonbajewa nad jeziorem Issyk-kul. W jego pobliżu co roku organizowany jest również Festiwal Birds of Prey poświęcony złotym orłom i sokołom, służący podtrzymaniu i propagowaniu tutejszej kultury i obyczajów. Na dorocznej imprezie swoje umiejętności prezentują nie tylko sokolnicy, ale i lokalni muzycy czy artyści. Najbliższy festiwal odbędzie się 10 sierpnia 2019 roku.

Polowanie z orłami jest też jedną z dyscyplin World Nomad Games – Światowych Igrzysk Nomadów odpowiadających rangą mniej więcej naszym Olimpiadom. Poświęcone są dyscyplinom sportowym uprawianym od wieków w Azji Centralnej ale i wśród ludów koczowniczych całego świata. Na zawody zjeżdżają uczestnicy nie tylko z Kazachstanu, Kirgistanu, Tadżykistanu, Uzbekistanu, Turkmenistanu czy Mongolii, ale także z Rosji, Turcji, Filipin czy Stanów Zjednoczonych. Gospodarzem ostatnich zawodów był Kirgistan, zaś w 2020 roku odbędą się one w Turcji.

16 listopada 2010 roku Komitet UNESCO wpisał sokolnictwo na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości.

Więcej z Kirgistanu:

Najpiękniejsze miejsca na południowym brzegu Issyk-kul >>

Jurty – domy nomadów i wizytówka Kirgistanu >>

Zajrzyj też do sąsiedniego Kazachstanu >>

Artykuł Polowanie z orłami. O sokolnikach w Kirgistanie. pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Jurty to przenośne domostwa koczowniczych ludów tureckich i mongolskich Azji Środkowej oraz południowej Syberii. Określenie pochodzi z języka tureckiego, a podobne schronienia mają również swe lokalne nazwy, z których jedną z popularniejszych jest używany w mongolskim stepie „ger”. Korzystanie z podobnych namiotów ma bardzo długą tradycję, a jak donosił Herodot, robili to już Scytowie w V wieku p.n.e.

Budowa jurty

Jurtę tworzy wiele elementów, które nadają się do rozmontowania, przewożenia na znaczne odległości oraz ponownego złożenia. Jednocześnie jej solidna konstrukcja opiera się surowym warunkom panującym w górach i w stepie. Stelaż jurty stanowi kratownica z drewnianych listew. Pokrywa się ją skórami lub wojłokiem oraz od czasów panowania Czyngis-chana tkaniną, często ozdobną. Niektóre jurty mogą być też wykonane w całości z drewna. Mimo wagi sięgającej 200 – 300 kg, ten przenośny dom może być postawiony w zaledwie kilka godzin.

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty w Kirgistanie

Kirgizi również byli niegdyś nomadami, a jurty służyły im za mobilne domy. Za czasów sowieckich, wraz z kolektywizacją rolnictwa zmuszono ich do osiadłego trybu życia w zakładanych naprędce wioskach i miastach. Tradycyjny nomadyzm zastąpił osiadły tryb życia, a tych, którzy nadal żyją mobilnie nazwać możemy raczej pół-nomadami, wracającymi co i raz do stacjonarnego schronienia. I mimo, że obecnie okrągłe namioty służą głównie jako letnie schronienie pasterzy oraz przynoszące zarobek miejsca noclegowe dla przyjezdnych, wielu Kirgizów nadal nie wyobraża sobie lepszego domu, a same jurty pozostają nieodłącznym elementem miejscowej kultury i krajobrazu.

O tym, jak ważnym elementem kirgiskiej tożsamości jest jurta, może świadczyć choćby fakt, że otwór w jej sklepieniu, służący do odprowadzania dymu, czyli tündük (түндүк), widnieje w centrum narodowej flagi. Razem z otaczającymi go promieniami symbolizującymi zjednoczenie kirgiskich plemion, tworzy on słońce. Niegdyś przez tündük wydobywał się dym z naziemnego paleniska, dziś pochodzi on najczęściej z umieszczonych w namiotach blaszanych piecyków.

Jutry w Kirgistanie

Jutry w Kirgistanie

Nocleg w jurcie

Jak już wspomniałam, dziś jurty służą głównie jako letnie schronienie kirgiskich pasterzy oraz przynoszące zarobek miejsca noclegowe dla przyjezdnych. Coraz bardziej powszechne staje się zakładanie tak zwanych jurt-kampów (yurt camps), czyli skupisk tradycyjnych namiotów działających na zasadach zbliżonych do pensjonatów. Nocleg w nich można zamówić poprzez działające na miejscu agencje turystyczne jak i przez pośredników internetowych. I choć jurt-kampy są przedsięwzięciem komercyjnym, przebywanie w nich daje sposobność obcowania z kirgiskimi rodzinami, które nierzadko okresowo mieszkają w prowadzonych przez siebie obozowiskach. Tak było choćby w przypadku Bel Tam Yurt Camp nad Issyk Kul, którego działanie przypominało nieco nasze agroturystyki. Jego mieszkańcy chętnie zasiadali z nami do wspólnych posiłków, a niektórzy, zwłaszcza ci młodsi, towarzyszyli nam czasem w codziennych aktywnościach.

Jurty są zazwyczaj pięknie położone, nie należy jednak spodziewać się w nich specjalnych wygód (o ile nie wybierzemy jurty celowo przystosowanej do potrzeb bardziej wymagających przyjezdnych, to już chyba jednak nie ten klimat). Standardowo na wyposażeniu mamy po prostu kilka materacy wraz z przykryciem. A te na pewno się przydadzą, bo nawet w środku lata temperatury w Kirgistanie potrafią nocą spaść bardzo dotkliwie. Na tę okoliczność przyda się nawet ciepła czapka, co miałam okazję testować osobiście.

Nawet jeśli nie zdecydujecie się na nocleg w jurcie, okrągłe namioty i tak będą towarzyszyć Wam na większości kirgiskich czy kazachskich szlaków. W większości z nich serwowana jest herbata, na którą warto się skusić będąc w drodze.

Zajrzyj nad południowy brzeg jeziora Issyk kul >>

Jutry w Kirgistanie

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Jurty nad jeziorem Issyk-kul, Bel Tam Yurt Camp

Artykuł Jurty – domy nomadów i wizytówka Kirgistanu pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Jeśli jednak tego typu sformułowania zbyt mocno działają na Twoją wyobraźnię, masz wybór. Możesz nie kupować papierosów lub kupić sobie papierośnicę, która nie będzie na każdym kroku przypominała o nieszczęściu i rychłej śmierci.

Co jednak, jeśli podobne ostrzeżenia towarzyszyłyby Wam w sklepach podczas codziennych zakupów, w każdym (nawet tym o wysokim standardzie) hotelu, czy podczas zamawiania zwykłej kawy? Cóż, witajcie w Kalifornii. Tu nie macie wyboru.

Hotel szkodliwy dla zdrowia

Po wylądowaniu w San Jose skierowaliśmy kroki do hotelu położonego nieopodal lotniska Mineta Airport. Ponieważ uznaliśmy, że po 36 godzinach podróży i 4 przesiadkach należy nam się nieco komfortu, postawiliśmy na wyższy standard niż w dalszej części naszej podróży. Z niemałym zdziwieniem przyjęłam zatem informacje zawarte na tabliczce, wywieszonej przed wejściem do naszego apartamentu. W dużym skrócie uprzedzała o tym, iż przebywając na terenie hotelu jesteśmy narażeni na kontakt z chemikaliami i substancjami wywołującymi raka oraz przyczyniającymi się do przedwczesnej śmierci.

Powyższa informacja sprawiła, że mimo wygodnych łóżek i smacznego śniadania, zrobiło się jakoś mniej miło. Szybko jednak zorientowaliśmy się, że niebezpieczeństwo czai się nie tylko w naszym hotelu, a zabójcze substancje panoszą się w całej Kalifornii.

Proposition 65 – ochrona przed chemikaliami

Wszystko za sprawą kalifornijskiej inicjatywy prawnej znanej jako Proposition 65 (w skrócie Prop 65), mającej na celu ochronę ludzi oraz zbiorników wody pitnej przed wpływem szkodliwych chemikaliów. Wprowadzona w 1986 roku ustawa zobowiązuje stan Kalifornia do prowadzenia i publikowania wykazu chemikaliów przyczyniających się do powstawania raka, wad wrodzonych bądź oddziałujących negatywnie na układ rozrodczy. Obecnie lista zawiera około 900 substancji mogących znajdować się w żywności, lekach, produktach gospodarstwa domowego, barwnikach czy pestycydach, a przepisy Prop 65 mają zastosowanie dla wszystkich produktów konsumpcyjnych sprzedawanych w Kalifornii jak żywność, odzież, zabawki, artykuły papiernicze czy elektroniczne.

I tak, firmy stosujące powyższe substancje w ilości przekraczającej poziom bezpieczeństwa (określany przez Gabinet Oceny Zagrożeń dla Zdrowia Środowiskowego – OEHHA), muszą w jasny i wyraźny sposób informować o świadomym i celowym wystawianiu konsumentów na ich działanie. Ostrzeżenie może przyjmować różne formy, jak etykiety na opakowaniach produktów, tabliczki z ostrzeżeniem w hotelach, zakładach przemysłowych czy biurach, a także publikacje w mediach.

Akrylamid – rakotwórcza kawa?

Ostatnio dość głośnym echem odbiła się sprawa dotycząca kawy. Po blisko 8 latach sporu sąd w Kalifornii wydał wyrok nakazujący jej producentom, a także serwującym ją restauracjom, zamieszczanie etykiet ostrzegających o jej potencjalnie rakotwórczym działaniu.

A wszystko z powodu akrylamidu, neurotoksyny uwalnianej wskutek obróbki termicznej węglowodanów. W przypadku kawy powstaje ona w procesie palenia ziaren, a podejrzewana jest o działanie uszkadzające układ nerwowy i powodujące raka żołądka. Tabliczki we wszelkiej maści kawiarniach sprawiają, że mała czarna może już nie smakować jak kiedyś.

Czy to wszystko ma sens?

Na pierwszy rzut oka kalifornijskie prawo wydaje się być słusznym. Cóż bowiem może być złego w przestrzeganiu konsumentów przed niebezpiecznymi dla ich zdrowia substancjami zawartymi w pożywieniu, kosmetykach czy pomieszczeniach. Po dłuższym zastanowieniu sprawa przestaje być jednak oczywista i nasuwa się pytanie, czy aby na pewno o świadomość konsumentów tutaj chodzi.

Zacznijmy jednak od tego, że standardy kalifornijskich spisów są bardzo wyśrubowane i traktują wiele substancji znacznie bardziej rygorystycznie, niż choćby Światowa Organizacja Zdrowia. Wiele z wymienionych substancji wykazuje szkodliwe działanie na organizm, jednak dopiero w dawkach, których przyjęcie przez człowieka w określonym czasie staje się właściwie niemożliwe.

Nie jest też tak, że w Kalifornii substancji potencjalnie szkodliwych jest więcej niż w pozostałych stanach, a znaczna ich część w podobnym stężeniu stosowana jest na całym świecie. W Kalifornii nie jesteś zatem bardziej zagrożony niż gdziekolwiek indziej. Stajesz się za to lepiej poinformowany. Tylko co z tego?

Gdyby kalifornijskie prawo nakazywało ograniczanie objętych prop 65 substancji lub karało firmy za ich używanie, konsumenci zapewne poczuliby się bezpieczniej. Nic takiego nie ma jednak miejsca. Zatem producenci, zamiast starać się rezygnować z umieszczania tych substancji w produktach, zamieszczają etykiety informujące o ich obecności, skład pozostawiając najczęściej ten sam. Czasem jednak nie mają wyjścia. No bo jak podać kawę bez wcześniejszej obróbki cieplnej? A pieczywo bez wcześniejszego upieczenia? Paradoksy takie można mnożyć.

I tu objawia się kolejna słabość kalifornijskiego prawa. Proposition 65 wymienia aż 300 poziomów bezpieczeństwa niezdrowych substancji. W skrócie oznacza to, że 900 substancji w niej zawartych bardzo różni się stopniem negatywnego oddziaływania na organizm. Od tych, których chorobotwórczy wpływ jest naprawdę znikomy lub żaden, po te faktycznie niebezpieczne. Ostrzeżenia jednak się od siebie nie różnią. Takie samo znajdziemy przy kawie i żrącym detergencie. Oczywiście masz prawo otrzymania spisu niebezpiecznych substancji, stosowanych w danym miejscu lub produkcie, wraz ze stopniem ich bezpieczeństwa. Tylko czy ktokolwiek będzie w stanie na każdym kroku przeprowadzać taką analizę? Odpowiedź jest oczywista.

Mamy zatem sytuację, w której firmy uprzedzają nas o szkodliwości stosowanych środków, jednocześnie z różnych powodów z nich nie rezygnując. Co więcej, często nie mamy możliwości skorzystania z oferty wolnej od wspomnianych chemikaliów. Weźmy na przykład hotele. Widząc wspomnianą tabliczkę, możemy próbować znaleźć inne lokum. Jednak szansa, że znajdziemy przybytek zupełnie wolny od substancji ujętych na kalifornijskiej liście, jest znikomy. Pamiętajmy, że samo serwowanie chipsów, kawy czy użycie środka dezynfekującego zawierającego choć jedną pozycję z listy, zobowiązuje do przestrzegania przed ich szkodliwością. W takiej sytuacji zaufanie możemy mieć chyba tylko do własnego namiotu (a i ono powinno być ograniczone).

Skoro zatem wybór konsumentów jest tak ograniczony, może jednak nie o ich dobro tu chodzi? Nietrudno zauważyć, że w takiej formie Proposition 65 pozwala firmom elegancko umyć ręce od potencjalnych zdrowotnych konsekwencji, wywoływanych przez ich produkty. Chemikalia w detergentach przyczyniły się do złego samopoczucia? Byłeś ostrzeżony, wystarczyło z nich nie korzystać. Po wieloletnim stosowaniu naszych produktów dostałeś raka? Badania to potwierdzają? Cóż, używałeś ich na własne ryzyko. Przecież ostrzegaliśmy. Czyż to nie piękny „dupochron” dla producentów w razie wytaczania przez konsumentów (bardzo zresztą w USA popularnych) procesów? Wbrew pozorom, kalifornijskie prawo może okazać się dla obywateli niebezpieczne, gdyż to właśnie na nich przerzuca odpowiedzialność za stosowanie potencjalnie niebezpiecznych produktów i substancji, nie oferując jednocześnie sensownej alternatywy.

I jeszcze jedna kwestia. Ostrzeżenia pojawiające się tak często powszednieją. Mogą uśpić czujność i wywołać powszechną ignorancję, również w przypadku pojawienia się faktycznego, bezpośredniego zagrożenia. W zalewie produktów potencjalnie niebezpiecznych łatwiej będzie również  funkcjonować tym bardziej toksycznym, stwarzającym wyższe zagrożenie. Jak bowiem wiadomo, najłatwiej ukryć się w tłumie.

Może jednak tego rodzaju obawy nie są wcale słuszne i zalety kalifornijskiego prawa przewyższają potencjalne skutki uboczne? Na pewno tamtejsze przepisy pozwalają szerzej otworzyć oczy i bardziej uważnie przyjrzeć się produktom i miejscom, których do tej pory nie podejrzewalibyśmy o szkodliwe działanie, a co za tym idzie, skłonić do poszukiwania ich zdrowszych zastępników. Szkoda jednak, że w wielu przypadkach poszukiwania te mogą spełznąć na niczym.

A jakie jest Wasze zdanie? Uważacie, że kalifornijski model to słuszny kierunek i wprowadzanie ostrzeżeń na tak szeroką skalę może dobrze przysłużyć się mieszkańcom stanu? Chcielibyście aby podobny model funkcjonował w naszym kraju? Podzielcie się refleksją w komentarzu.

Artykuł Dlaczego w Kalifornii wszystko powoduje raka? Kilka słów o Proposition 65 pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Miasta widma

Owocem każdej gorączki złota były powstające w okamgnieniu  prowizoryczne miasteczka, których zwabieni obietnicą bogactwa mieszkańcy oddawali się pijaństwu, hazardowi i cielesnym przyjemnościom. Ich gwar ustawał wraz z oczyszczeniem okolicy z cennego kruszcu. Pustoszały nieraz w ciągu jednej nocy, pozostawiane na pastwę wiatru i niesionego nim piasku, przeobrażając się w pustynne widma.

Po odkryciu Custera spragnieni szybkich fortun zwrócili swe oczy ku leżących na Terytorium Dakoty Black Hills. Mieszkańcy odległych stanów rzucali swe posady, sprzedawali dobytek, kupowali namiot, kilof i sito, by z takim ekwipunkiem stawić się na ziemiach Siuxów u podnóża Gór Czarnych. Ich domem było od tej pory Deadwood, osada powstała naprędce jak poprzednie, nie mająca jednak podzielić losu pozostałych miast-widm.

W drodze do Deadwood

W drodze do Deadwood

W drodze do Deadwood

Deadwood – miasto hazardu, opium i burdeli

Gdy poszukiwacze złota przybyli do Black Hills, ich oczom ukazał się wąwóz pełen powalonych drzew. To od niego nazwę wzięło Deadwood – z początku ledwie osada z ustawionych rzędem namiotów wyniesiona do rangi miasta pozostającego niemal ikoną Dzikiego Zachodu. Miejsce przepełnione duchem amerykańskiego Old West z całą swą legendarną otoczką, a także ciemnym, wyrachowanym obliczem. Miasto grające według własnych reguł, w którym królowały colt, whiskey i poker.

Deadwood przyciągało. Było ziemią obiecaną dla uciekających przed własną przeszłością, chcących wśród smrodu spelun rozpocząć nowe życie. Jego pokusie ulegali nie tylko poszukiwacze złota i górnicy, ale także alfonsi, prostytutki, szulerzy i inni wyjęci spod prawa. Przyciągało banitów, hazardzistów i rewolwerowców, także tych, o których wyczynach i życiorysach krążą legendy.

Deadwood z wyjętej spod prawa chaotycznej osady dość szybko ewoluowało w prężnie działające miasteczko, z zalążkiem typowych dla miast instytucji. Życie toczyło się tu jednak przede wszystkim w saloonach, zajmujących szczególne miejsce w historii i legendzie Dzikiego Zachodu. W tym połączeniu knajpy, kasyna i burdelu nie tylko pito, grano i zabawiano się, lecz także ubijano interesy, zawierano sojusze i wydawano wyroki. W przybytkach tych rozgrywała się walka o władzę i majątek, a także upadały fortuny. Niewielu poszukiwaczom złota udało się wywieźć majątek z Deadwood. Dbali o to szulerzy, równie kuszące co wyrachowane damy do towarzystwa, a przede wszystkim właściciele saloonów, sprawujący realną władzę w mieście.

W Deadwood

W Deadwood 

W Deadwood

W Deadwood

W Deadwood

Al Swearengen i The Gem Variety Theater

Tym, którego władza zataczała najszersze kręgi był Al Swearengen. Jako jeden z pierwszych w Deadwood nie zamierzał wydobywać złota, a raczej pozyskiwać je od tych, którzy już je znaleźli. W tym celu otworzył niewielki Cricket Saloon, będący zaledwie rozgrzewką przed otwarciem w 1877 roku The Gem Variety Theater –  domu rozrywki z prawdziwego zdarzenia. Dwupiętrowy budynek mieścił liczne stoły do gry, scenę na której co wieczór odbywały się występy oraz ustronne pokoje dostępne 24 godziny na dobę.

Swearengen jako pierwszy zapewnił poszukiwaczom złota rozrywkę w sposób tak kompleksowy. Przy okazji był pozbawionym skrupułów sutenerem, handlarzem opium i kokainą oraz intrygantem o gwałtownym usposobieniu posyłającym swych oponentów na tamten świat. Powyższym przymiotom towarzyszyła jednak niezwykła umiejętność zawierania korzystnych sojuszy, także tych politycznych. Wraz ze zgromadzonym majątkiem zapewniły one Alowi nietykalność i sprawiły, że swoje interesy w mieście prowadził nieprzerwanie przez ponad 20 lat. Nie zagroziło im nawet czujne oko pierwszego szeryfa Deadwood, Setha Bullocka, znanego z nieprzekupności i nieustępliwości. Sweargeren finalnie opuścił Deadwood po tym jak Gem Theater spłonął w drugim w swej historii pożarze.

Co ciekawe, próbę czasu przetrwał za to hotel należący do wspomnianego szeryfa. Bullock Hotel mieści się przy głównej ulicy miasteczka i oferuje gościom nie tylko pokoje, ale jak na dawne centrum hazardu przystało, całodobowe kasyno.

Sweargeren i Bullock byli związani z Deadwood przez wiele lat i mieli chyba największy wpływ na życie jego mieszkańców. To jednak nie o nich historia pamięta najlepiej. Najbardziej znanym mieszkańcem Deadwood był człowiek, który w mieście zatrzymał się zaledwie na kilka miesięcy.

W Deadwood

Kasyno w Deadwood

W Deadwood

Dziki Bill Hickok

Mawiano, że urodził się do broni. I chyba nie było w tym przesady, a zbiegiem okoliczności krótko przed jego przyjściem na świat Samuel Colt opatentował pierwszego sześciostrzałowca.

James Butler Hickok – rewolwerowiec, woźnica dyliżansów, wybitny zwiadowca, szeryf i zawodowy hazardzista. Jego profesje jak i styl życia stanowiły kwintesencję “Dzikiego Zachodu” i sprawiły, że Bill jeszcze za życia obwołany został amerykańskim bohaterem i legendą. Jako pierwszy opanował sprawne wyciąganie broni z kabury, co nie raz ocaliło mu życie i uczyniło najszybszym rewolwerowcem swoich czasów. Znamiennym było, że z umiejętności swych korzystał stając najczęściej po stronie prawa.

Wyobraźnię rozpalały historie jak ta gdy Dziki Bill wszedł do saloonu napić się piwa. Siedziało tam czterech podpitych mężczyzn, którzy pozwolili sobie na niewybredne żarty dotyczące ubrania i urody przybysza. Bill najwyraźniej nie podzielał ich poczucia humoru i w momencie gdy zaczął czyścić broń, trzech z nich leżało już martwych.

Sam Hickok zaczął tytułować się Dzikim Billem po strzelaninie w 1861 roku. Według jednej z relacji Bill uzbrojony w rewolwer i strzelbę pokonał dziewięciu przestępców, mimo przyjęcia 11 strzałów. I choć historia była nieco naciągana, przyczyniła się do wzrostu popularności legendy Dzikiego Zachodu. Podtrzymywały ją widowiskowe pojedynki, z których Bill wychodził bez szwanku, powalając przeciwnika trupem. I choć krążyły opowieści, że trupów tych pozostawił po sobie ponad setkę, wszystko wskazuje na to, że było ich niewiele ponad 10.

Wild Bill Hickok przybył do Deadwood gdy najlepsze czasy miał już za sobą. Przyczyniła się do tego przede wszystkim postępująca jaglica, która znacznie osłabiła wzrok rewolwerowca. Mimo nienajlepszej kondycji, zainteresowanie lokalną ikoną nie słabło i w Deadwood cieszył się poważaniem na miarę swojej legendy. To właśnie tu miała mieć ona swój kres.

W Deadwood

W Deadwood

W Deadwood

Nuttal & Mann Saloon – ostatni poker Dzikiego Billa

Dziki Bill przeczuwał, że Deadwood będzie miejscem, w którym zakończy życie. Wspomniał o tym swojemu przyjacielowi Charliemu Utterowi. Przeczucie stało się faktem 2 sierpnia 1876 roku. Tego dnia Hickok grał w pokera w Nuttal & Mann Saloon No.10. Świadomy posiadania licznych wrogów przez całe życie zajmował miejsce przodem do drzwi, by nikt nie mógł zakraść się za jego plecami. Jedyny raz złamał tę zasadę. Jak się okazało, ten jeden raz za dużo. To właśnie wtedy do saloonu wszedł były łowca bizonów, Jack McCall. Zakradł się w pobliże Billa i oddał w jego kierunku śmiertelny strzał. Gdy do niego strzelono, Dziki Bill trzymał parę czarnych asów oraz parę czarnych ósemek. Źródła nie są zgodne co do ostatniej karty, jednak od tamtej pory układ czarnych asów na czarne ósemki zwane są “ręką umarlaka” lub “ ręką martwego człowieka”. Termin ten, w oryginale brzmiący jako dead man’s hand, używany jest do dziś, głównie przez amerykańskich pokerzystów.

Nuttal & Mann przemianowano później na „No. 10 Saloon”. 10 Saloon istnieje do dziś, nie znajduje się jednak w tym samym miejscu co kiedyś. Jego pierwszy adres mieścił się przy 624 Lower Main Street. Niestety oryginalny budynek nie dotrwał do naszych czasów, gdyż spłonął w pożarze. Nieopodal znajdziemy też miejsce, w którym schwytany został Jack McCall.

Deadwood – miejsce, gdzie niegdyś znajdował się Nuttal & Mann Saloon No.10

Deadwood – miejsce złapania Jacka McCalla – zabójcy Dzikiego Billa

Calamity Jane, Poker Alice, Dora DuFran – feminizm na Dzikim Zachodzie

Deadwood cieszyło się złą sławą. Przetrwać mogli w nim ci, którzy wyzbyli się sentymentów i gotowi byli grać według brutalnych reguł. W błędzie jest jednak ten, kto myśli, że złoto, hazard i broń to męski świat. Płynące alkoholem miasto zwabiło bowiem wiele kobiet. Niektóre z nich świetnie odnalazły się w tutejszych realiach, bijąc na głowę niejednego spragnionego złota kowboja.

Calamity Jane

Jedną z nich była Calamity Jane, czyli Martha Jane Cannary Burke. Swego czasu najsłynniejsza kobieta Ameryki,  zwana królową równin. Brała  udział w wydarzeniach, które ukształtowały legendę Dzikiego Zachodu. Była zwiadowcą, konwojowała dyliżansy (gdy akurat na nie nie napadała) i mistrzynią rewolweru. Trudniła się też prostytucją, nie zagrzała jednak długo miejsca w biznesie. Mimo, że lepiej czuła się w mundurze niż sukienkach, a większość zajęć jakich się podejmowała były w ówczesnych czasach uznawane za typowo męskie, nie chciała być uważana za mężczyznę. Miała po prostu nieszablonowy stosunek do roli kobiet i uważała (zresztą słusznie), że mogą one cieszyć się podobną wolnością i prowadzić równie awanturniczy tryb życia co poszukujący przygód kowboj. Mogą też  palić, kląć, pluć przeżutym tytoniem i upijać się do nieprzytomności. Z trzech ostatnich aktywności Jane korzystała szczególnie chętnie i intensywnie. 

Pewnego dnia dołączyła do konwoju wozów jadących do Deadwood, dowodzonego przez Billa Hickoka. Z rewolwerowcem łączyły ją nie do końca sprecyzowane stosunki, lecz mimo pogłosek o ich romansie, wszystko wskazuje na to, że łączyła ich raczej przyjaźń. Wiadomo na pewno, ze że Jane chciała być obok Billa pochowana i mimo, że przeżyła go o wiele lat, życzenie to zostało spełnione.

Zanim jednak się to stało, mieszkańcy Deadwood mieli okazję poznać inne oblicze twardej i nieco nieokrzesanej Marty. W drugiej połowie XIX wieku postrachem Ameryki była zbierająca śmiertelne żniwo ospa. Gdy choroba dotarła do miasta, Jane z poświeceniem i narażeniem życia niosła ulgę cierpiącym za przysłowiowe dziękuję, wykazując się lojalnością wobec lokalnej społeczności. Sama wówczas uniknęła choroby. Nie obroniła się jednak przed zapaleniem płuc, które zabiło ją w wieku 51 lat. 

Alice “Poker Alice” Ivers

Alice przypłynęła  do USA zza oceanu i tu poznała swego pierwszego męża – górnika, a przede wszystkim zapalonego hazardzistę. Alice towarzyszyła mężowi w grach pokerowych przeciwko jego kolegom, sama ucząc się zasad karcianego rzemiosła. Niebawem umiejętnościami zaczęła wyprzedzać rywali, a po śmierci męża wykorzystała nowe zdolności do zapewnienia sobie bytu. Podróżowała przez Stany zasiadając przy karcianych stołach niezliczonych saloonów, gdzie dorobiła się przydomku ,,Poker Alice”. Dorobiła się również własnego hazardowego przybytku – ,,Poker’s Palace”, a także dwóch odsiadek w areszcie. Z drugiej, z racji zaawansowanego wieku (75 lat) zwolnił ją gubernator. To hazard umożliwił Alicji kupno rancza, drogich ubrań oraz niezliczonej ilości cygar i papierosów, które uwielbiała nie mniej niż pokera. Liczni przegrani zapamiętali ją z ulubionego powiedzonka: ,,Praise the Lord and place your bets. I’ll take your money with no regrets” (,,Chwalcie Pana i obstawiajcie. Zabiorę Wasze pieniądze bez żalu”).

Dora Dufran

Jedna z najbardziej znanych, a także jedna z najbogatszych właścicielek domów publicznych Dzikiego Zachodu. Biznes znała od podszewki, gdyż nierządem parała się już w wieku lat trzynastu. Gdy przybyła do Deadwood, zatrudniła się w lokalu Madame Mollin Johnson. Kiedy ta postanowiła opuścić miasteczko, Dora sama mianowała się Madame i otworzyła swój pierwszy burdel. Miała ambicje, by pracowały u niej tylko urodziwe kurtyzany, lecz zważywszy na ograniczony wybór, z czasem zawęziła wymagania do szykownego stroju i dbałości o higienę. Mimo, iż Dora opuściła Deadwood i później prowadziła domy publiczne w innych miastach Dakoty, to właśnie tu została pochowana obok męża i… ukochanej papugi.

Cmentarz Mount Moriach

Deadwood to dziś spokojne, sprawiające wrażenie wyludnionego miasteczko. Życie toczy się przede wszystkim wzdłuż głównej ulicy, w kilku barach i kasynach. W niczym nie przypomina awanturniczego, zanużonego w alkoholu i spowitego oparami opium miejsca z przeszłości. By spotkać się z historią warto wspiąć się na tutejsze wzgórze i odwiedzić cmentarz Mount Moriah. Spoczywają tu Dziki Bill Hickok, Calamity Jane, Charlie Utter, Seth Bullock, Dora Du Fran i wielu innych pamiętających czasy gorączki złota, gwarnych saloonów i rewolwerowych pojedynków.

Źródła:

• „Tenderloin Tales – prostitution,, gambling & opium on the Gold Belt of the Northern Blck Hills 1876-1915”, Don Toms
• „Asfaltowy Sallon”, Waldemar Łysiak 

W Deadwood

W Deadwood

W Deadwood

Cmentarz Mount Moriach w Deadwood

Cmentarz Mount Moriach w Deadwood

Gdzieś w Południowej Dakocie

Gdzieś w Południowej Dakocie

Artykuł Deadwood i gorączka złota w Black Hills – dawno temu na Dzikim Zachodzie pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Flagstaff to niewielkie miasteczko w Arizonie, położone na trasie słynnej Route 66. Jego nazwa oznacza po prostu maszt na flagę. I przez pewien czas był tu tylko on. Przez pierwsze 20 lat Flagstaff nie miało ani jednego stałego mieszkańca, a w okolicach masztu zatrzymywali swe drewniane wozy osadnicy zmierzający do Kaliforni. I choć po latach miasto liczy ich ponad 50 tysięcy, na ulicach tego nie widać. Flagstaff sprawia wrażenie pustego mimo, że  dla niektórych turystów stanowi punkt wypadowy do Wielkiego Kanionu.

Choć miejscowość nie różni się wiele od innych małych miasteczek USA, pustka nabiera tu dodatkowego wymiaru. Odnoszę wrażenie, że Amerykanie wręcz uwielbiają historie o duchach, a opinie o Flagstaff bez wątpienia można uznać za potwierdzenie tej tezy.

Indianie Hopi i Kaczyni (Kachina)

Za miejsce pełne nadnaturalnych stworzeń uważali okolice Flagstaff już Indianie Hopi, należący do jednych z najbardziej mistycznych ludów Ziemi. Według nich położone w pobliżu święte Wzgórza San Francisco zamieszkiwali Kaczyni (Kachina), czyli duchowi przewodnicy, którzy sprowadzili plemię z ich zalanej przez ocean ojczyzny – Kaskary, do Ameryki. Kaczyni przekazali Indianom wysokie zasady moralne i mają wpływ na świat naturalny.

Kachina to pośrednicy między światem ludzi, a światem bogów, a uosabiani są za pomocą rzeźbionych w drewnie lalek Kaczyni, przechowywanych przez Indian jako amulety. Kultury Pueblo wyróżniają około 300 duchów Kachina, a każdy z nich ma swoje imię, maskę i charakterystyczne cechy oraz ozdoby.

Niektóre z lalek Kachina można podziwiać na organizowanym corocznie przez Muzeum Północnej Arizony Festival Kultury i Sztuki Indian Hopi. W tym roku odbędzie się on po raz 83 i potrwa od 2 do 3 lipca.

 Nawiedzone domy Flagstaff

Choć większości obecnych mieszkańców Flagstaff kult Kachini nie jest bliski, bliska jest wiara w duchy i zjawiska paranormalne. Według mieszkańców i krążących wśród nich legend, za nawiedzony można bowiem uznać co drugi budynek w mieście. Na przykład:

Stacja kolejowa (1926 Railroad Station, 1 E Route 66), w której budynku mieści się również informacja turystyczna.

Pracownicy informacji turystycznej nie raz czuli się obserwowani, gdy wchodzili po schodach na piętro stacji. Inni odczuwali  oplatający ich chłód. Nocni strażnicy donosili o dobiegających z zamkniętego budynku ludzkich głosach, jednak ten za każdym razem okazywał się być pusty.

Przed rokiem 1926, gdy stację wybudowano, tory kolejowe prowadziły dokładnie przez środek budynku. W wyniku nieszczęśliwego wypadku jeden z hamulcowych został zgnieciony między dwoma wagonami. Niektórzy wierzą, że kolejarz wciąż przebywa w miejscu, gdzie jego życie zostało przerwane.

Biblioteka Publiczna Flagstaff (300 W Aspen Avenue) – Duch Emersona

Biblioteka Publiczna Flagstaff mieści się w wybudowanym w 1982 roku gmachu położonym w centrum miasta. Nie jest jednak pierwszym budynkiem stojącym w tym miejscu. Aby stworzyć miejsce dla biblioteki, wyburzono dwukondygnacyjny budynek mieszczącej się tu wcześniej szkoły (Emerson School). Historia głosi, że jeden z pracujących w szkole woźnych zabił swą swą rodzinę, po czym przyszedł do szkoły i tam popełnił samobójstwo. Wielu twierdziło, że widywało w bibliotece wspinający się po schodach cień.

Pracownicy biblioteki twierdzą natomiast, że książki i dokumenty ciągle zmieniają swe położenie. Często oskarżali o ingerencję nocnych stróżów, ci jednaki zaklinają się, że nie mają nic wspólnego z nawracającym zamieszaniem.

Teatr Orpheum, 15 W Aspen Avenue

Kiedy końca dobiega ostatni w ciągu dnia spektakl, teatr zaczyna ponoć żyć własnym życiem. Po balkonie przechadza się czasem mroczna postać, w toaletach spłuczki uruchamiają się samoistnie (i nie wynika to bynajmniej z konstrukcji toalet), a papierowe ręczniki rozwijają się i zwijają bez niczyjego udziału. Pracownicy twierdzą też, że w teatralnych pomieszczeniach wyczuwają dziwne napięcie. Jak w takich sytuacjach bywa, mieszkańcy starali się znaleźć wytłumaczenie dla niepokojących ich zjawisk. Tuż za salą projekcyjną znajduje się bardzo niski, wąski korytarz prowadzący na dach. Plotka głosi, że młody mężczyzna popełnił tam samobójstwo. Nie ma jednak dowodów potwierdzających te historię.

Weatherford Hotel , 23 N Leroux Street

Weatherford Hotel to zabytkowy budynek wzniesiony w 1897 roku w pobliżu route 66. Miejsca nie ominęły pożary i tragedie, będące zapewne podłożem krążących o tym miejscu historii. W roku 1930, w pokoju numer 54 zamordowana została para spędzająca w hotelu miesiąc miodowy. Pracownicy hotelu twierdzili, że w pokoju tym czują się obserwowani, a jeden z nich przysięgał, że widział duchy siedzących na łóżku kochanków. Obecnie pomieszczenie numer 54 nie gości już podróżnych, a służy za magazyn, do którego pracownicy wchodzą niechętnie i tylko gdy naprawdę muszą.

Wolna od tajemnic nie jest także słynąca z wystawnych przyjęć hotelowa sala balowa (The Zane Grey Ballroom). Goście nie raz donosili o obecności widma kobiety, przemierzającej salę wzdłuż i wszerz.

Pracownicy hotelu słyszeli szepty nawołujące ich po imieniu, a na czwartym piętrze dodatkowo czuli, że ktoś skrada się za ich plecami. Często odmawiali także schodzenia do piwnicy, gdyż pomieszczenie osadzone na gołej, ubitej, ziemi wywoływało w nich nieznośne, przejmujące uczucie.

Jak widać niewiele hotelowych pomieszczeń gwarantuje spokój i wydaje się być on miejscem idealnym dla fanów zjawisk paranormalnych.

Hotel Monte Vista, 100 N San Francisco Street

Z pokoju 210 nie raz dobiegały odgłosy stukania w drzwi i nawoływania pokojówek. Pokój okazywał się jednak pusty. Co ciekawe, jako pierwszy zgłosił tego rodzaju wydarzenia zatrzymujący się tu niegdyś John Wayne. Obecnie nadal unika się osadzania gości w tym pokoju. Zwłaszcza gości z psami, gdyż te zachowywały się w nim ponoć jak szalone.

W pokoju 306 zostały z kolei zabite dwie prostytutki, których obecność goście wyczuwają ponoć do tej pory. Pokój obok, 305, to zaś kącik starszej pani wyglądającej przez okno ze swego bujanego fotela. Dziwne zdarzenia odnotowano nie tylko w poszczególnych pokojach, ale na terenie całego hotelu.

To nie koniec listy nawiedzonych miejsc w tym mieście. Kolejne to choćby Milligan House, Doris Harper White Playhouse, The Museum Club, North Morton Hall na tutejszym uniwersytecie i kilka innych. Całkiem sporo jak na niewielkie miasteczko.

Co robić we Flagstaff

Nie tylko nawiedzonymi miejscami człowiek żyje. Dla urozmaicenia można więc wybrać się:

• Niemal 7 kilometrowym szlakiem pieszym poświęconym Route 66, prowadzącym po zachowanych w mieście fragmentach, a także do muzeum tejże drogi
• do dwóch obserwatoriów astronomicznych (Lowell Observatory i F. Maritime Observatory)
• do Muzeum Północnej Arizony poświęconemu w dużej mierze indiańskim plemionom zamieszkującym północną Arizonę i rejon tak zwanego czwórstyku (stanów Utah, Kolorado, Nowego Meksyku i Arizony, których granice przecinają się pod kątem prostym). To między innymi Indianie Nawaho, Hopi i Zuni.

Artykuł Flagstaff – duchy Arizony pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Kazachstan to rozległe stepy, przepiękne góry i życzliwi ludzie. To miejsce bardzo różnorodne, zdecydowanie warte odwiedzenia. Jak jednak wiadomo, co kraj, to obyczaj. Co za tym idzie, pewne aspekty tamtejszej rzeczywistości mogą być dla nas nieco zaskakujące. Wiedząc o nich wcześniej, możemy się na nie przygotować i uniknąć ewentualnych rozczarowań, by cieszyć się tym, co w Kazachstanie najlepsze. 

Podróż do Kazachstanu – informacje praktyczne:

Meldunek

• Teoretycznie w Kazachstanie panuje obowiązek meldunkowy. W praktyce nie będzie nas dotyczył, gdy na karcie wjazdowej (którą wypełniamy na lotnisku) dostaniemy 2 stemple. Prawdopodobnie otrzymacie je z automatu, gdyby się tak jednak nie stało, nie wahajcie się o nie upomnieć.

• Paszport, jak i wyżej wymienioną kartkę musimy mieć cały czas przy sobie, na wypadek policyjnej kontroli (one naprawdę się zdarzają).

Transport i podróżowanie po Kazachstanie:

• Kazachstan jest krajem bardzo dużym. A stan dróg sprawia, że wydaje się jeszcze większy. Jeśli jedziecie na 3 tygodnie lub miesiąc, załóżcie, że zwiedzicie może 5 do 10 % terytorium. Ambitniejszy plan ma spore prawdopodobieństwo niepowodzenia.

• W kraju obowiązuje ruch prawostronny. Nie ma jednak regulacji dotyczących strony, po której powinna być umieszczona kierownica w samochodzie. Dlatego panuje tu misz masz w tym zakresie. Co dodatkowo wzmaga misz masz panujący na tutejszych drogach.

• Poza miastem zwykłe osobówki mogą sobie radzić słabo. Zdecydowanie zalecany jest samochód 4×4. Drogi bywają w fatalnym stanie, niektóre asfalt widziały dawno temu, a jego pozostałości tylko utrudniają jazdę ;) Sporo tu też szutrówek i dróg piaszczystych. Uwaga na okolice jeziora Kapszagaj! Na tamtejszych niepozornych poboczach można się zakopać na amen.

• W Kazachstanie najpowszechniej używaną benzyną jest 80 i 92. To dość podłe paliwo, co szybko odczujemy przemieszczając się po dużych mistach. Smród spalin niestety wyczuwalny jest dość intensywnie, w korkach (które w Ałmaty bywają bardzo uciążliwe) osiągając apogeum.

• Wypożyczenie samochodu może okazać się zadaniem dość karkołomnym. O ile wypożyczalni działa tam sporo, a wybór dostępnych modeli w niczym nie ustępuje temu w innych krajach, okazuje się, że są one dostępne tylko do jazdy w obrębie miasta. Dla podróżnych jest to najczęściej rozwiązanie pozbawione sensu. Znalezienie wypożyczalni, pozwalającej na jazdę w terenie, proste nie jest, a związane z tym formalności mogą i co cierpliwszych wyprowadzić z równowagi. Temat rozszerzyłam w tym wpisie >>, a o podróżowaniu po Kazachstanie samochodem możecie poczytać również u Izy i Mariusza. Jeśli macie czas, lepiej zdecydować się na przemieszczanie lokalnym transportem, na przykład marszrutkami.

• Autostop najczęściej traktowany jest jako podwózka płatna. Co nie znaczy, że jest tak w każdym przypadku. Ważne, by wyjaśnić tę kwestię od razu, gdy samochód zatrzyma się na poboczu. Unikniemy późniejszego rozczarowania i wyjaśniania nieporozumienia.

Więcej o Kazachstanie »

Kuchnia kazachska i zakupy

• W sklepach w Ałmaty zakazana jest sprzedaż mocnych alkoholi między godziną 21.00, a 12.00. Dlatego w trunki na wieczór należy zaopatrywać się odpowiednio wcześniej. Co ciekawe, dotyczy to wódki, ale miejscowych koniaków niekoniecznie, choć zawartość alkoholu w obu przypadkach jest podobna.

• W Kazachstanie wszystko jest bardziej słodkie. Napoje, lody, czy desery smakują jakby wzbogacone były porządną dodatkową dawką cukru. Herbata serwowana jest również z cukrem, więc jeśli chcielibyśmy napić się gorzkiej, warto o tym wspomnieć składając zamówienie.

• Kazachskie posiłki opierają się głównie na mięsie, dlatego wegetarianie nie będą tu mieli łatwego życia. Oczywiście dania bezmięsne również się znajdą, ciężko jednak liczyć na urozmaicenie w tym zakresie. Sama kuchnia jest jednak dość różnorodna i  smaczna (to już oczywiście kwestia gustu).

• W małych miasteczkach i wioskach sklepy bywają bardzo słabo zaopatrzone. Choć cukierki znajdą się w każdym ;) Warto robić zapasy w większych miastach, gdzie w sklepach i marketach niczego nie brakuje.

Inne

• Mieszkańcy, nierzadko wraz z uśmiechem zaprezentują nam rząd złotych zębów. I nie dotyczy to jedynie osób starszych, lecz nawet dwudziestoparolatków. Moda ta jest spuścizną z czasów Związku Radzieckiego, gdy złote uzębienie było jeszcze wyznacznikiem statusu.

• Jeśli stoicie w kolejce dość długo i ani odrobinę nie zbliżacie się do okienka, to nie tak, że obsługa przeprowadza włoski strajk. Nie wiem czy to kwestia niecierpliwości czy nawyku, ale zarówno Kazachowie jak i Kirgizi mają tendencję do przepychania się w kolejce. Niektórzy mają talent do robienia tego niepostrzeżenie, inni zaś absolutnie się z tym nie kryją. Ani jedni ani drudzy nie czują zażenowania, gdy zostaną przyłapani, jakby było to działanie oczywiste. Odczuć daje się to zwłaszcza na granicy i dworcach, znacznie rzadziej w sklepach.

• Na trasie dwa razy postanowiliśmy zatrzymać się w warunkach tak zwanych cywilizowanych (nie w namiocie). Dwa różne miasteczka, inna data, ta sama sytuacja: “Przepraszamy, ale dziś w całym mieście nie ma wody. To wyjątkowa sytuacja, zazwyczaj nie mamy tego problemu. Nie wiemy kiedy włączą z powrotem, ale do rana powinna już być. Nie było. Przypadek? Możliwe. Możliwe też, że mieszkańcy byłych republik radzieckich nie uważają, by przyznawanie się do krajowych problemów osobom z zewnątrz, było czymś stosownym. Wspomnę tylko, że główną motywacją noclegu w tych miastach była tęsknota za bieżącą wodą, po 40-sto stopniowych upałach. Skończyło się na prysznicu butelkowym, który podczas wyjazdu okazał się dominującą formą toalety.

• Warto dodać, że czasem i o nią trzeba było zawalczyć. Otóż w jednym z pensjonatów, jakieś większe mycie w ogóle nie było przewidziane. Wynajmujący standardowe pokoje mieli dostęp tylko do publicznej toalety i malutkiej umywalki. Gdy zapytaliśmy, gdzie możemy choćby oblać się wodą z butelki, pani bezradnie wzruszyła ramionami. Po chwili jednak znalazła rozwiązanie. Okazało się, że możemy dopłacić i wynająć pokój lux, w którym jest łazienka (której bardzo daleko do lux). Dopłacanie do łazienki, w której i tak nie ma wody, brzmi dość absurdalnie. Ale czym byłyby podróże bez odrobiny absurdu :)

Podróżując po Kazachstanie na własną rękę można natknąć się na pewne niedogodności, jak wszędzie. Jednak atuty, jakie kraj ma do zaoferowania, powinny Wam je w pełni wynagrodzić.

Możecie przekonać się o tym zaglądając do wpisów:

• Ałtyn Emel – złote siodło Czyngis-chana >>

• W Kanionie Szaryńskim – Dolina Zamków i Ujgurzy >>

• Kaindy – zatopiony las >>

• Fotorelacja z kazachskich dróg >>

Sprawdźcie też ile ta przyjemność kosztuje >>

Artykuł Kazachstan praktycznie, czyli co kraj to obyczaj pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Dla jednych to po prostu zabawa, dla innych popis umiejętności charakteryzatorskich, dla jeszcze innych pretekst do zwrócenia uwagi na lokalne czy ogólnoświatowe problemy (tak działa np. organizacja Zombie Squad).

Pierwszy Zombie Walk w Warszawie odbył się w roku 2007. Od tego czasu, w każdą ostatnią sobotę czerwca, niektóre warszawskie ulice wyglądają jak poniżej. Więcej zdjęć z imprezy znajdziecie w galerii.

Artykuł Zombie Walk 2015 pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.

Navajo National Monument

Na jego terenie odnaleźć możemy liczne pozostałości po przodkach współczesnych plemion, które niegdyś miały zwyczaj bytowania w pueblach. Jednym z najlepiej zachowanych świadectw tamtych czasów jest Navajo National Monument. Trzy wybudowane w skalnych klifach osady wzniesione zostały prawdopodobnie między rokiem 1200 a 1300. Niegdyś podobnych konstrukcji było znacznie więcej, przetrwały jednak tylko te chronione przez skalne nisze. Archeolodzy są zdania, że skalne osady tętniły życiem tylko około 50 lat, po czym mieszkańcy zaczęli je opuszczać. Teorii na temat przyczyn eksodusu było wiele. Susza, erozja, kwestie religijne. To jednak tylko domysły, a prawdziwej przyczyny prawdopodobnie już nie poznamy.

Współcześni Nawahowie

Nawahowie to obecnie najliczniejsze Indiańskie plemię w USA. Jego rząd zachowuje podział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, będąc zarazem największym oraz najbardziej złożonym tubylczym samorządem w Stanach Zjednoczonych. Współcześni Nawahowie nie mieszkają już w pueblach. Wielu z nich zamieszkuje najzwyklejsze amerykańskie domy. Ich terytorium to nie tylko bezkresne równiny i skalne krainy, lecz i typowe amerykańskie miasteczka (jak choćby widoczne na zdjęciach Tuba City). Niektórzy z nich nawiązują strojami czy stylem życia do przeszłości i kultywują spuściznę po przodkach, wyrabiając oryginalną biżuterię czy ozdoby plemienne. Wielu ubiera się jednak w jeansy i t-shirty i wykonuje zawody powszechne wśród reszty Amerykanów. Współcześni Nawahowie to też urzędnicy, nauczyciele, lekarze, czy kelnerzy. Za tradycyjne pożywienie Nawahów uznawany jest smażony chleb oraz barani gulasz. Popularną przekąska są orzechy piniowe. Wielu z nich żywi się jednak także we wszechobecnych (również na ich ziemiach) fastfoodach.

Żeby jednak nie było tak zwyczajnie i nowocześnie, są kwestie odróżniające Kraj Nawaho od większości amerykańskiego interioru. Warto zdawać sobie z nich sprawę, zarówno dla Nawahów, jak i własnego dobra :) Tym bardziej, że granicę terytorium Nawaho możemy przekroczyć właściwie niepostrzeżenie. I choć wiele z dawnych przesądów obecnie zanika, nie zaszkodzi się do nich zastosować choćby na wszelki wypadek.

Nie pokazuj palcem

Mawia się, że Nawahowie wskazują ustami. Gdy zapytać Nawahów o wskazanie kierunku, w którym mamy się udać, składają usta trochę jak do pocałunku i kierują w odpowiednią stronę. Nie musimy ich naśladować,  pamiętajmy jednak, aby wskazywać całą dłonią, palce mając złączone. Pokazywanie palcem wskazującym odbierane jest tu jako obraźliwe i zapewne nie wzbudzimy nim zaufania czy sympatii.

Wjeżdżasz – nie pijesz

W całym Kraju Nawaho obowiązuje całkowity zakaz nie tylko sprzedaży czy spożywania ale i posiadania alkoholu. Złamanie tego prawa grozi dotkliwymi grzywnami a nawet aresztem. Możemy też zostać wydaleni z kraju Nawaho bez prawa powrotu, przynajmniej przez jakiś czas. Zakaz nie dotyczy tylko przestrzeni publicznej. Nawet jeśli delektujemy się trunkami w wynajętym pokoju motelowym, kiedy ktoś nas na tym przyłapie, konsekwencje mogą być dotkliwe.  Tyle przynajmniej, jeśli chodzi o wersję oficjalną. Inne używki nie są traktowane tak restrykcyjnie.

Ryba to tabu

Niektórzy, bardzo tradycyjni Nawahowie, nie spożywają ryb i owoców morza. Zwierzęta te są dla nich tematem tabu, według legendy należą bowiem do zakazanego wodnego świata. Ciało tego, kto odważy się na morski posiłek, napełnia się wodą, co prowadzi do nieuchronnej śmierci. Inna legenda mówi z kolei o pradawnej powodzi, która pochłonęła wiele indiańskich istnień. Ludzie porwani przez żywioł zamienili się w ryby i inne morskie stworzenia. Spożywanie ryb utożsamiane jest zatem z potencjalnym zjadaniem swych przodków.* Mimo, że młodzi Nawahowie nie podchodzą już zbyt restrykcyjnie do tematu, warto mieć świadomość, że wśród najbardziej konserwatywnej ludności tabu takie istnieje nadal i ryba na talerzu może być widokiem budzącym mieszane uczucia.

Na pierwszy rzut oka tereny Nawahów nie różnią się od otaczających ich stanów. Nie znaczy to jednak, że tak jest w istocie. Starajmy się o tym pamiętać i nie być kłopotliwymi gośćmi.

Więcej na temat plemienia Nawaho >>.

* „Navajo Omens & Taboos” Franc Johnson Newcomb

Artykuł Co kraj to obyczaj – o czym warto wiedzieć wjeżdżając do Kraju Nawaho pochodzi z serwisu Szwedacz.com: Agnieszka Szwed - fotografia i podróże.